Say nguội – cú lừa ‘chết người’ của hệ thần kinh

Nhưng “bi kịch” của người đàn ông làm nghề kinh doanh thực phẩm không nằm ở bàn tiệc, nó bắt đầu vào sáng hôm sau. Tùng kể anh thức dậy với cảm giác như “hồn lìa khỏi xác”, đầu đau như bị ai dùng dây thép siết chặt, miệng đắng ngắt và những cơn buồn nôn khan hành hạ dạ dày rỗng tuếch.

Những lần đầu, anh cho rằng mình chỉ mệt và thiếu ngủ, không tin mình bị say vì “say thì phải ngả nghiêng, phải nôn mửa ngay tại chỗ”. Trong một lần khám tại Bệnh viện Đa khoa Phương Đông, bác sĩ Đoàn Dư Mạnh, Phó giám đốc Trung tâm Đột quỵ, giải thích cho Tùng hiện tượng này là say nguội. Đây là tình trạng cơ thể bị ngấm độc tố của rượu bia và phản ứng dữ dội (say, mệt mỏi, kiệt sức) vào thời điểm muộn (thường là sáng hôm sau khi ngủ dậy), trái ngược với việc say ngay lập tức trên bàn nhậu.

Nam, 30 tuổi, cũng từng tự hào về cơ địa “trời cho”. Nghĩ mình có tửu lượng cao, anh nạp lượng cồn gấp ba người khác. Trong khi bạn bè “say nhanh, tỉnh nhanh”, anh bị đánh úp bởi lượng độc tố lớn, cơn mệt mỏi kéo dài hai đến ba ngày. Đầu đau buốt, chân tay lờ đờ, mọi cử động như “cá mắc cạn”. “Có khi say nhanh lại biết dừng đúng lúc, còn say nguội khiến cơ thể làm việc quá tải, như đứng bên bờ vực”, anh chia sẻ.

Bác sĩ Mạnh nhận định say nguội thực chất là “cú lừa của hệ thần kinh”, khiến người uống ngộ nhận về tửu lượng, dẫn đến việc nạp vào một lượng cồn khổng lồ, vượt xa ngưỡng xử lý của gan. Thực tế, cảm giác tỉnh táo lúc vừa buông ly chỉ là màn sương mù che đậy quá trình ngộ độc đang diễn ra âm thầm. Theo nghiên cứu về chuyển hóa cồn, khi ethanol đi vào cơ thể, gan chỉ có thể xử lý trung bình khoảng một đơn vị cồn mỗi giờ (tương đương 10 g cồn nguyên chất, hay một lon bia 330 ml). Khi lượng rượu nạp vào vượt quá tốc độ này, ethanol tích tụ trong máu và chuyển hóa thành Acetaldehyde – một độc tố mạnh gây viêm và tổn thương tế bào.

Điều nghịch lý là các triệu chứng tồi tệ nhất của say nguội thường đạt đỉnh điểm khi nồng độ cồn trong máu đã giảm về bằng 0. Đây là hệ quả của “hiệu ứng phục hồi” (rebound effect) của hệ thần kinh trung ương. Rượu vốn là chất ức chế thần kinh, hoạt động như một liều thuốc an thần. Khi cơ thể đào thải hết rượu, hệ thần kinh vốn đang bị kìm hãm sẽ “bùng nổ” trở lại với mức độ kích thích quá mức, gây ra tình trạng nhạy cảm cực độ với ánh sáng, tiếng ồn, cùng cảm giác bồn chồn, lo âu.

Bác sĩ Nguyễn Duy Toản từ Khoa Cấp cứu, Bệnh viện Đức Giang, bổ sung thêm một góc nhìn về cơ chế sinh học rằng tình trạng say nguội còn trầm trọng hơn do sự tái hấp thu. Rượu tồn đọng trong dạ dày và ruột chưa kịp chuyển hóa hết, cộng thêm việc tiêu thụ đồ ăn nhiều lipid làm rối loạn cơ thắt môn vị, khiến cơ thể phải tiếp tục hấp thu ethanol thụ động. Đây là lý do cơn mệt mỏi có thể kéo dài dai dẳng nhiều ngày, biến thành một dạng ngộ độc thần kinh mạn tính.

Các số liệu thống kê y tế cho thấy, việc lạm dụng “tửu lượng tốt” như một lá chắn là sai lầm chết người. Say nguội chính là tiếng kêu cứu cuối cùng của gan trước nguy cơ suy kiệt. Để giảm thiểu tác động này, quy tắc vàng không phải là uống thuốc giải rượu hay nạp thêm caffeine – những chất chỉ làm tăng gánh nặng cho gan và gây mất nước trầm trọng hơn. Thay vào đó, cơ thể cần được bù đắp nước và điện giải thông qua oresol, nước chanh muối hoặc nước ép trái cây giàu vitamin C để hỗ trợ gan đẩy nhanh quá trình đào thải độc tố.

Giới chuyên môn khuyến cáo nam giới không nên uống quá hai đơn vị cồn và nữ giới không quá một đơn vị mỗi ngày. Một bữa ăn giàu tinh bột trước khi uống và bổ sung protein sau đó có thể giúp làm chậm quá trình hấp thụ cồn và hỗ trợ phục hồi cơ bắp. Quan trọng nhất, “tửu lượng” không phải là thước đo bản lĩnh hay sức khỏe; đôi khi, biết “say” đúng lúc mới là cách cơ thể bảo vệ chính mình khỏi những tổn thương không thể đảo ngược.

Thùy An