Nghệ thuật ‘bán sơn, bán thủy’ trong cỗ Tết Hà Nội


Theo cuốn ”Ẩm thực tu tri: Sách dạy nấu ăn đủ ba cách Ta – Tàu -Tây” do Tân dân Thư quán xuất bản năm 1930, vào dịp lễ Tết, các gia chủ Hà Nội thường làm cỗ 6 bát, 8 đĩa hoặc 10, 12 đĩa tùy theo nhiều hay ít thế hệ. Các món ăn chia đôi bán sơn, bán thủy (sơn là món ăn ở núi, thủy là món ăn ở nước), sắp xếp đối xứng, hài hòa.

Thứ tự các món cũng có quy tắc là các món nguội (giò, chả, gà luộc) nên bày sẵn trước khi khách tới. Rồi khi ăn mới đưa dần món nộm, món xào và các món canh nóng (canh bóng thả, canh măng, canh mọc, bồ câu hầm cốm hạt sen…). Cuối cùng là các món chè tráng miệng.

Cách bày cân xứng giúp cỗ Tết không chỉ đẹp mắt mà còn hài hòa vị, để mỗi món xuất hiện đúng lúc và không món nào phải “gánh” quá nhiều vai trò vị giác.


Mâm cỗ Tết truyền thống của người Hà Nội xưa. Ảnh: Bùi Thủy

Mâm cỗ Tết truyền thống của người Hà Nội xưa. Ảnh: Bùi Thủy

Hài hòa âm dương dẫn dắt vị giác tự nhiên

Theo Đông y, mỗi món ăn đều mang tính âm hoặc tính dương, hàn hoặc nhiệt. Các món rán, xào, kho nhiều đạm và mỡ thuộc tính dương, trong khi món canh, dưa góp, dưa hành, thịt đông mang tính âm. Việc bày xen kẽ và ăn kết hợp những món này giúp cơ thể tự điều hòa nhiệt, giảm cảm giác ngấy, đầy bụng.

Dưới góc nhìn khoa học hiện đại, điều này tương ứng với việc cân bằng chất béo – nước – chất xơ và nhiệt độ món ăn, giúp tiêu hóa nhẹ nhàng hơn trong bữa cỗ kéo dài ngày Tết.

Thứ tự món ăn ảnh hưởng đến cảm nhận vị

Nụ vị giác nhạy nhất ở những miếng đầu tiên và dễ “mệt” khi tiếp xúc liên tục với vị đậm. Nếu ăn liền nhiều món mặn béo như giò chả, thịt kho, nem rán, cảm giác ngon sẽ giảm nhanh. Vì thế, cỗ xưa thường để những món vị thanh, ít gia vị ở vị trí dễ gắp, xen giữa các món đậm đà, béo ngậy. Nhờ đó, mỗi món khi đưa lên miệng đều giữ được nét riêng, không bị lẫn hoặc nhạt nhòa vì vị trước đó.

Thứ tự món vì thế không chỉ ảnh hưởng đến cảm giác ngon, mà còn quyết định việc người ăn có muốn gắp thêm hay dừng lại.

Cỗ Tết như một “bản nhạc”

Nhìn tổng thể, cỗ Tết xưa giống một bản nhạc được sắp đặt có chủ ý: có nốt trầm, có nốt bổng. Cách bày và thứ tự món giúp người ăn thưởng thức từ nóng sang nguội, từ đậm sang thanh, từ béo sang mát một cách tự nhiên. Điều đó giúp bữa ăn hài hòa, ít gây mệt mỏi cho cơ thể.

Khi nhịp ăn được điều tiết như vậy, bữa cỗ sum vầy có thể kéo dài hàng giờ mà không gây mệt, điều hiếm thấy ở những bữa ăn nhiều đạm nếu bày món thiếu tính toán.

Vì thế, cỗ Tết Hà Nội xưa không chỉ được nấu chỉn chu, mà còn được “bày để ăn cho thuận”. Thứ tự và thế bày giúp điều tiết vị giác, giảm ngấy, giữ cho bữa ăn nhiều món vẫn nhẹ nhàng và dễ chịu. Đó là một dạng tri thức ẩm thực hình thành từ trải nghiệm lâu dài, nơi mĩ vị, khẩu vị và sức khỏe hài hòa. Cũng nhờ vậy, mâm cỗ xưa để lại dư vị sâu và bền với mỗi người.

Bùi Thủy

Ngày xuất bản:

16 THÁNG 02, 2026

Tin cập nhật 24H

Hơn 162.000 tỷ đồng xây ba tuyến cao tốc

Quốc hội thông qua chủ trương đầu tư ba tuyến cao tốc dài hơn 430 km, tổng vốn gần 162.400 tỷ đồng, kết nối các khu vực Tây Bắc, Trung Bộ và Tây Nguyên.

22 THÁNG 11, 2026

Xóa nợ lệ phí môn bài cho hơn 2,5 triệu người nộp thuế

Từ 21/11, hơn 2,5 triệu người nộp thuế được xóa nợ lệ phí môn bài và tiền chậm nộp phát sinh để hoàn tất thủ tục chấm dứt hoạt động.

22 THÁNG 11, 2026

Người đàn ông tử vong khi cứu phụ nữ đuối nước ở biển Nha Trang

Khánh HòaNgười đàn ông bơi ra cứu phụ nữ gặp nạn giữa sóng lớn ở biển Nha Trang, nhưng bị đuối sức, tử vong; một nhân viên cứu hộ cũng phải nhập viện.

22 THÁNG 11, 2026

Đồng bào dân tộc ít người nhất Việt Nam diễu hành trên phố

Lai ChâuNgười Mảng, La Hủ, Si La… những dân tộc có dân số ít nhất Việt Nam, cùng xuống đường nhảy múa trong ngày hội văn hóa tại xã Bum Tở.

22 THÁNG 11, 2026

Alcaraz toàn thắng vòng bảng ATP Finals 2026

ItalyCarlos Alcaraz thắng Flavio Cobolli 6-4, 6-1 trong 65 phút ngày 20/11, nối dài mạch thắng lên 12 trận và hẹn Ben Shelton ở bán kết ATP Finals.

22 THÁNG 11, 2026

‘Nghệ thuật’ thắng 1-0 của Arsenal

AnhArsenal thắng cả 16 trận Ngoại hạng Anh gần nhất khi ghi bàn trước nhờ cách Mikel Arteta điều chỉnh thế trận để giữ lợi thế.

22 THÁNG 11, 2026

Quang Liêm trở lại top 15 thế giới

HungaryLê Quang Liêm đánh bại Ian Nepomniachtchi ở ván tiêu chuẩn nhanh cuối cùng tại giải cờ vua toàn năng thế giới 2026, trở lại top 15 thế giới và nuôi hy vọng dự chuỗi giải năm sau.

22 THÁNG 11, 2026

Haaland bị khước từ bàn tranh cãi trong trận hòa của Man City

AnhTiền đạo Erling Haaland không được công nhận bàn do lỗi đá bóng trong tay thủ môn, khi Man City hòa Fulham 1-1 ở vòng 11 Ngoại hạng Anh.

22 THÁNG 11, 2026

Đại hội Thể thao toàn quốc 2026 khai mạc bên sông Sài Gòn

TP HCMĐại hội Thể thao toàn quốc lần thứ X chính thức bắt đầu bằng lễ khai mạc giàu màu sắc hiện đại kết hợp những câu chuyện về vùng đất, con người TP HCM tối 21/11.

22 THÁNG 11, 2026

Thâm Quyến – ‘thiên đường điện thoại cũ’ của Trung Quốc

Người Trung Quốc thải loại hơn 400 triệu điện thoại mỗi năm, phần lớn đổ về chợ Hoa Cường Bắc ở Thâm Quyến, nơi các thương nhân đưa chúng tới Nam Á, châu Phi.

22 THÁNG 11, 2026

Bài viết liên quan

Xin nhãn hàng tài trợ để giảm chi phí đám cưới

Đối mặt chi phí hôn lễ lên tới hàng trăm nghìn tệ, nhiều cặp vợ chồng Trung Quốc chủ động liên hệ nhãn hàng xin tài trợ đồ ăn, quà tặng để giảm gánh nặng tài chính.

22 THÁNG 11, 2026

Thuê hay mua nhà giúp người ở hạnh phúc hơn?

Nhiều nghiên cứu cho thấy mua nhà không giúp người ở hạnh phúc hơn, bởi gánh nặng trả góp và sự ổn định chỗ ở mới là yếu tố chi phối tâm lý.

22 THÁNG 11, 2026

Khán giả kín ba tầng trung tâm thương mại tại ngày hội bóng rổ

Hà NộiHàng nghìn khán giả tập trung quanh sân bóng rổ và đứng kín các tầng sảnh Aeon Mall Hà Đông để theo dõi Wren Evans biểu diễn, giao lưu tại VYB 3×3 Festival, chiều 21/11.

22 THÁNG 11, 2026

Nhân viên văn phòng thành triệu phú nhờ làn sóng AI

Cơn sốt AI giúp một số nhân viên văn phòng Mỹ và Hàn Quốc nắm giữ khối tài sản hàng triệu USD nhờ cổ phiếu và tiền thưởng.

22 THÁNG 11, 2026

Chôn thân máy bay Boeing làm hầm trú ẩn

AnhKỹ sư Dave Billings chi 5.400 USD mua thân máy bay Boeing 737 chôn trong vườn nhà, mở rộng hầm trú ẩn ngầm đã xây suốt 11 năm.

21 THÁNG 11, 2026