Văn hóa ‘làm việc đến chết’ phai nhạt ở Nhật

Theo số liệu do Văn phòng Nội các Nhật Bản công bố hồi tháng 1, trung bình một người lao động Nhật Bản làm việc 1.654,2 giờ trong năm tài chính 2024 (1/4/2024-31/3/2025).

Con số này giảm 17,7 giờ so với năm trước đó và cũng là năm thứ hai liên tiếp giảm; thấp hơn đáng kể so với mức trung bình 2.121 giờ làm việc vào năm 1980, thời kỳ đỉnh cao của bong bóng kinh tế Nhật Bản.

Theo Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), người Mỹ làm việc trung bình 1.796 giờ trong năm tài chính 2024, người Hàn Quốc là 1.865 giờ, người Canada là 1.697 giờ và người Italy là 1.709 giờ.

Nhật Bản vẫn còn khoảng cách xa với Đức, nơi người lao động làm việc trung bình 1.331 giờ, hoặc Đan Mạch với con số 1.379 giờ.

Vào những năm 1990, chính phủ Nhật Bản đã ban hành loạt chính sách thúc đẩy năng suất lao động, nhưng cái giá phải trả là số ca karoshi (chết vì làm việc kiệt sức) gia tăng, theo Martin Schulz, chuyên gia kinh tế về chính sách của công ty nghiên cứu thị trường toàn cầu thuộc Fujitsu.

Đến đầu thế kỷ 21, các lãnh đạo Nhật Bản nhận thấy cần thực thi biện pháp giúp người dân cân bằng giữa công việc và cuộc sống, giảm ca tử vong vì làm việc kiệt sức. Nhật Bản ghi nhận 143 trường hợp karoshi năm 2001, năm 2002 là 115 ca.

Khi nhậm chức thủ tướng Nhật Bản năm 2006, ông Shinzo Abe ưu tiêu ngăn chặn vấn đề karoshi. “Ông Abe muốn người dân vừa có thể làm việc hiệu quả hơn, vừa có thời gian cân bằng cuộc sống và chăm sóc con cái”, chuyên gia Schulz cho hay.

Một trong những giải pháp mà chính phủ của ông Abe đưa ra là thu hút thêm phụ nữ vào lực lượng lao động và khuyến khích người cao tuổi làm việc thêm vài năm sau tuổi 65, thời điểm đủ điều kiện nhận lương hưu. Số giờ làm việc hàng năm trung bình của Nhật Bản đã giảm trong 10 năm đầu của thế kỷ 21 và tiếp tục giảm sau khi Luật Cải cách Phong cách Làm việc áp dụng vào năm 2019.

Luật quy định giờ làm thêm không được quá 45 giờ một tháng và 360 giờ một năm. Tuy nhiên, do tình trạng thiếu hụt nhân sự trầm trọng, các doanh nghiệp được hoãn áp dụng quy định này trong một khoảng thời gian để thích nghi. Riêng một số ngành đặc thù như y tế và xây dựng vẫn được phép làm thêm vượt mức trần quy định.

Sự kiện mang tính bước ngoặt khiến luật năm 2019 ra đời là cái chết của Matsuri Takahashi, 24 tuổi, nhân viên của tập đoàn quảng cáo Dentsu. Cô tự tử năm 2015 khi bị yêu cầu làm thêm tới 105 giờ mỗi tháng.

Sumie Kawakami, giảng viên khoa học xã hội tại Đại học Yamanashi Gakuin kiêm chuyên gia tư vấn nghề nghiệp, cho biết những thay đổi về pháp lý trong hai thập kỷ qua đã giúp giảm số giờ làm việc trung bình.

“Chính phủ Nhật Bản đã gây sức ép buộc các doanh nghiệp cắt giảm giờ làm cho nhân viên chính thức. Dù mất vài năm để đi vào thực tế, đến nay các quy định về giới hạn giờ làm đã được thiết lập rõ ràng”, Kawakami nói.

Tuy nhiên, bà lưu ý: “Thực tế là rất nhiều người đang làm việc nhiều giờ và con số thực tế có thể khác với số liệu thống kê chính thức”.

Một nhân viên 27 tuổi làm việc tại công ty đa quốc gia cho hay “nhờ làm việc từ xa và số hóa, công việc trở nên hiệu quả hơn mà không cần tốn quá nhiều thời gian. Việc các công ty đánh giá nhân viên qua kết quả thực tế cũng khiến văn hóa ở lại muộn để thể hiện sự chăm chỉ không còn nặng nề như trước”.

“Thực tế, tôi vẫn thường xuyên làm thêm vượt mức 360 giờ một năm”, người này thừa nhận và chia sẻ khối lượng công việc của mình “khá nặng”. Theo quy định, nhân viên phải nộp báo cáo khi làm việc quá giới hạn hàng tháng. Tuy nhiên, anh hiếm khi phải làm thủ tục này và không rõ liệu những giờ làm thêm thực tế của mình có được báo cáo đầy đủ lên cơ quan quản lý lao động hay không.

Lỗ hổng pháp lý trong việc bảo vệ lao động thời vụ và tự do cũng là vấn đề còn tồn đọng, bởi họ không có bảo hiểm hay phúc lợi cơ bản.

“Vẫn còn nhiều ‘công ty đen’ ngang nhiên lách luật, khiến số liệu thống kê của chính phủ không phản ánh đúng thực tế khắc nghiệt mà người lao động phải chịu đựng”, Kawakami nói.

Hồng Hạnh (Theo SCMP)