‘Lẩu phân bò’ – món đặc sản Quý Châu

“Lẩu phân bò” là một trong những đại diện tiêu biểu cho khái niệm “ẩm thực đen” (dark cuisine) tại Trung Quốc, thuật ngữ chỉ những sự kết hợp thực phẩm kỳ lạ, vượt khỏi quy chuẩn nấu nướng thông thường.

Món xuất xứ từ vùng núi Quý Châu, phía tây nam Trung Quốc, là loại canh được chế biến từ dịch cỏ chưa tiêu hóa hết trong dạ dày, ruột non của bò, mật bò và các loại thảo mộc địa phương.

Quy trình chế biến bắt đầu bằng phi thơm tỏi, gừng, hành lá và ớt Quý Châu. Thịt bò cùng nội tạng được xào sơ trước khi đổ hỗn hợp dịch cỏ và mật bò vào đun sôi. Nước dùng của món lẩu có màu xanh ô liu đậm.

Món ăn có mùi hương tương tự các loại canh thảo mộc thay vì mùi hôi. Nước dùng mang vị ngọt của thịt bò (umami) và để lại hậu vị đắng từ mật và các loại cỏ. Thực khách thường dùng kèm nước chấm pha từ ớt bột khô, hành lá và tỏi băm.

Dịch lỏng trong món ăn không phải chất thải mà là dịch tiêu hóa sơ cấp lấy từ dạ cỏ, ngăn đầu tiên trong dạ dày bò. Trước khi giết mổ, bò được cho ăn các loại cỏ tốt và thảo dược. Phần dịch thu được từ chất xơ chưa tiêu hóa là hỗn hợp giàu diệp lục và enzyme tiêu hóa, tương tự một loại trà thảo mộc được hình thành trong cơ thể động vật.

Món ăn này quen thuộc với các cộng đồng dân tộc thiểu số như Miêu và Đồng, gắn bó lâu đời với vùng núi đá vôi đặc trưng của Quý Châu. Với họ, con bò được xem như vật chứa dinh dưỡng của tự nhiên. Việc sử dụng dịch dạ cỏ không chỉ là ăn uống, mà còn là cách hấp thụ nguồn dinh dưỡng từ môi trường.

Theo các nguyên lý y học cổ truyền, dịch chiết từ bò được xem là có dược tính. Tại vùng thung lũng có độ ẩm cao của Quý Châu, người dân dùng nước lẩu này như bài thuốc hỗ trợ cho hệ tiêu hóa, giúp cơ thể hấp thụ các dưỡng chất từ thảo mộc tự nhiên đã được xử lý trước trong dạ dày bò. Quan niệm này tương đồng với một số hệ thống y học cổ truyền khác, trong đó các sản phẩm từ bò được xem là có giá trị bồi bổ.

Món ăn phản ánh cách cư dân địa phương thích nghi với môi trường sống và nguồn thực phẩm hạn chế, khi họ tận dụng hệ tiêu hóa của gia súc để khai thác dưỡng chất từ các loại cỏ và thảo dược tự nhiên, đồng thời sử dụng gần như toàn bộ con vật.

Tuy nhiên, món ăn này vẫn nhận những quan điểm trái chiều. Alex He, bếp trưởng điều hành tại Anantara Guiyang Resort, cũng là người Quý Châu, chia sẻ rằng ông chưa bao giờ thử món lẩu phân bò này vì “không thể chấp nhận được các thành phần nguyên liệu”. Đối với ông, hương vị đặc trưng của vùng Quý Châu phải là vị chua và cay, giống như món cơm chiên trứng với ớt muối mà cha mẹ ông thường làm vào bữa sáng thời thơ ấu.

Theo ông He, địa hình núi non khiến Quý Châu từng bị cô lập, nguồn nguyên liệu hạn chế. Người dân phải dựa vào ớt, thường được lên men, để tạo hương vị cho món ăn. Đây là lý do các món đặc trưng của vùng như cá nấu canh chua hay gà xào cay đều mang vị chua nhẹ kết hợp cay. Khác với vị cay tê (mala) nổi tiếng của Tứ Xuyên hay Trùng Khánh, ẩm thực Quý Châu ít sử dụng hoa tiêu. Thay vào đó là các loại ớt lên men có độ cay vừa phải, tạo vị cay thơm, không kéo dài.

Dù “lẩu phân bò” gây tranh cãi, nó vẫn phản ánh lịch sử sinh tồn của các cộng đồng miền núi, nơi mọi phần của động vật đều được tận dụng. Từ điều kiện khắc nghiệt, người dân đã hình thành khẩu vị riêng, tạo nên bản sắc ẩm thực khác biệt.

Mai Phương (Theo SCMP)