Giới hạn nào cho sáng tạo từ câu hát ‘lúa chín không cúi đầu’


Câu ”Lúa chín cao nhưng chẳng hề cúi đầu” trong nhạc phẩm của nhạc sĩ Châu Đăng Khoa tạo nên nhiều cuộc tranh luận ngay sau khi bài hát Người Việt mình thương nhau ra mắt ngày 23/4.

Ca từ lấy chất liệu từ thành ngữ ”Sông sâu tĩnh lặng, lúa chín cúi đầu”, vốn có hàm ý về những người tài giỏi, giàu kinh nghiệm nhưng vẫn khiêm nhường. Còn nhạc sĩ Châu Đăng Khoa biến tấu thành ngữ với mong muốn thể hiện tinh thần không khuất phục trước nghịch cảnh. Nhiều khán giả nhận xét câu hát sai ý nghĩa nguyên bản, sai kiến thức dân gian và mang sắc thái kiêu ngạo. Bên cạnh đó, một bộ phận cho rằng câu hát chấp nhận được nếu đặt trong bối cảnh chung của bài hát.

Trước phản ứng của công chúng, trưa 28/4, nhạc sĩ cho biết sửa lời thành “Dẫu bão giông kiên cường luôn vững vàng”.

MV "Người Việt mình thương nhau" - Cẩm Ly, Hòa Minzy

 
 
MV “Người Việt mình thương nhau” – Cẩm Ly, Hòa Minzy

MV ”Người Việt mình thương nhau” do Cẩm Ly, Hòa Minzy thể hiện. Video: T Production

Bàn về câu hát, nhạc sĩ Đông Thiên Đức nói nếu chỉ dùng vế ”lúa chín không cúi đầu” để tả sự kiên cường thì chưa thỏa đáng. Về mặt sinh học, cây lúa khi chín thường trĩu hạt và cúi đầu, nương tựa vào nhau để vượt qua bão gió. Trong văn hóa truyền thống, hình ảnh này vốn là biểu tượng của sự khiêm cung, thâm trầm. Việc đảo ngược thành “không cúi đầu” khiến thông điệp chệch hướng, thậm chí làm lệch lạc sức nặng của thành ngữ.

Đồng quan điểm, Tiến sĩ Hà Thanh Vân nói tác giả chọn ca từ thiếu thuyết phục. Ở phương diện quyền sáng tạo nghệ thuật, không phải cứ thể hiện khác thành ngữ là sai. Tuy nhiên, sự sáng tạo trong ca khúc của Châu Đăng Khoa chưa hay, dù tác giả có ý muốn tốt, cảm hứng yêu nước rõ ràng.

Hình ảnh “lúa chín cúi đầu” đã in sâu trong tâm thức cộng đồng về sự khiêm tốn. Bà Hà Thanh Vân gợi ý nếu muốn thể hiện tinh thần không khuất phục trước nghịch cảnh, trong văn hóa Việt có thể dùng hình tượng cây tre trước bão, ngọn sóng trước đá, hoặc chính cây lúa nhưng theo hướng ”cúi xuống vì nặng hạt, đứng lên sau bão giông”.

Từ trường hợp của nhạc sĩ Châu Đăng Khoa, giới chuyên môn nhận định sáng tạo âm nhạc dựa trên chất liệu dân gian cần một sự hiểu biết và cẩn trọng. Theo nhạc sĩ Nguyễn Nhất Huy, việc ca từ trong bài hát của Châu Đăng Khoa bị phản ứng là một ”tai nạn” nghề nghiệp đáng suy ngẫm cho những nhạc sĩ trẻ.

Anh cho rằng người làm nhạc có thể vận dụng dân gian để ”chế” lại hoặc phái sinh, như cách nhạc sĩ viết câu: ”Non cao vì bởi đất bồi, chị tôi đen bởi vì ngồi chợ trưa” trong bài Chị nấu canh chua, mượn ý từ câu ca dao ”Em đen vì bởi em ngồi chợ trưa”. Nhưng có những phạm trù thuộc về biểu tượng quốc gia hoặc hình tượng của đất nước như cây lúa, anh hùng dân tộc, hay các truyền thuyết như Thánh Gióng, Hòn Vọng Phu thì nên giữ nguyên bản ngữ. Nếu cố tình đảo ngữ hay biến tấu quá đà, nghệ sĩ sẽ tự đặt bản thân vào tình thế nguy hiểm.

”Đây được xem là một ‘quy định ngầm’ trong giới sáng tác: thừa kế nguyên tác chứ không phóng tác quá tay”, nhạc sĩ Nguyễn Nhất Huy cho hay.

Theo nhạc sĩ Đông Thiên Đức, việc duy trì tính nguyên văn và giá trị cốt lõi của chất liệu dân gian là trách nhiệm của người sáng tác. “Trong âm nhạc, tác giả nên đảm bảo ý nghĩa và văn phong nguyên bản khi khai thác các giá trị từ ngạn ngữ, tục ngữ”, anh nói.

Đông Thiên Đức lấy ví dụ trong bài Khóa ly biệt do anh sáng tác, có nhắc đến những hình tượng “ô thước” trong sự tích Ngưu Lang – Chức Nữ. Qua đó, nhạc sĩ miêu tả câu chuyện đoàn viên trắc trở. Với Ngày mai người ta lấy chồng, Đông Thiên Đức mượn hình ảnh lá diêu bông để nói lên cảnh phụ nữ thời xưa phải chịu những định kiến trong hôn nhân, không được tự do yêu đương. Lá diêu bông là hình tượng văn học nổi tiếng ở bài thơ cùng tên của nhà thơ Hoàng Cầm.


Ca sĩ Cẩm Ly, Hòa Minzy trong MV Người Việt mình thương nhau. Ảnh: T Production

Ca sĩ Cẩm Ly, Hòa Minzy trong MV ”Người Việt mình thương nhau”. Ảnh: T Production

Tiến sĩ Hà Thanh Vân khuyến khích người viết nhạc trẻ sáng tạo trên chất liệu dân gian, nhưng cần có nền tảng hiểu biết để làm mới yếu tố truyền thống một cách tinh tế. Theo bà, nhạc sĩ cần nắm chắc nghĩa đen, nghĩa bóng, hoàn cảnh sử dụng, sắc thái văn hóa, cảm xúc, tư duy cộng đồng gắn với câu ca dao, tục ngữ đó. Nếu chỉ mượn vài chữ quen tai để tạo hiệu ứng, tác phẩm sẽ dễ rơi vào tình trạng dân gian hóa bề nổi, sai hàm ý ban đầu.

Trong sáng tạo nghệ thuật, tác giả có thể liên tưởng, nghịch đảo, đối thoại với truyền thống văn hóa, song phải có dụng ý thẩm mỹ rõ ràng. Nếu muốn viết ngược lại một câu tục ngữ, tác giả nên tạo ra một bối cảnh đủ mạnh để người nghe hiểu đây là sự phản đề có ý thức, không phải nhầm lẫn kiến thức hay dùng sai biểu tượng.

Ở thời đại mạng xã hội, một câu hát sẽ không sống riêng trong ca khúc mà bị tách ra, soi chiếu, tranh luận, phản biện, thậm chí chế lại. Vì vậy, nhạc sĩ cần đọc và hiểu tầng lớp nghĩa ẩn sau câu chữ, hỏi người có năng lực để thẩm định, thử phản ứng của một nhóm người nghe trước khi công bố.

Nhằm tránh những ồn ào tương tự, Tiến sĩ Hà Thanh Vân đề xuất các nhạc sĩ tham khảo ý kiến chuyên gia, nhất là khi dùng chất liệu văn hóa dân gian, lịch sử, tôn giáo, biểu tượng dân tộc. Theo bà, điều này không làm giảm tự do sáng tạo mà sẽ giúp sản phẩm đi xa hơn, được lan tỏa một cách tích cực.

“Mỗi lần chạm vào văn hóa dân tộc cũng là chạm vào tâm thức chung của cộng đồng. Nếu hiểu kỹ, sáng tạo tốt, bài hát sẽ hiện đại, có chiều sâu văn hóa và có thể lay động cảm xúc người thưởng thức”, bà Hà Thanh Vân nói.

Hoàng Dung – Mai Nhật – Phương Linh

Ngày xuất bản:

29 THÁNG 04, 2026

Tin cập nhật 24H

Jensen Huang sẽ trình diện trước các ủy ban Hạ viện Mỹ

Cựu CEO Nvidia đồng ý tham gia các buổi làm việc với một số ủy ban Hạ viện Mỹ, trong đó nội dung trao đổi được ghi lại.

18 THÁNG 11, 2026

PGS Nguyễn Viết Nhung: Việt Nam cần xây dựng thế hệ không thuốc lá

Nguyên giám đốc Bệnh viện Phổi Trung ương Nguyễn Viết Nhung cho rằng đề xuất cấm bán thuốc lá vĩnh viễn cho người sinh từ năm 2010 có cơ sở khoa học, cần đánh giá kỹ tác động và khả năng thực thi.

18 THÁNG 11, 2026

PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Đô thị đáng sống phải có nơi để người dân rèn luyện sức khỏe

Phó ban Tuyên giáo Trung ương Bùi Hoài Sơn cho rằng đô thị đáng sống không chỉ có những tòa nhà hiện đại, mà phải có sân chơi cho trẻ em, nơi đi bộ cho người cao tuổi và không gian vận động gần nhà.

18 THÁNG 11, 2026

Đề xuất cảnh cáo hoặc trừ điểm giấy phép lái xe với lỗi ít nghiêm trọng

Cục CSGT đang nghiên cứu xây dựng nghị định mới theo hướng phân hóa tính chất hành vi và số lần vi phạm, tránh phạt lỗi ít nghiêm trọng, phạm lỗi lần đầu.

18 THÁNG 11, 2026

Hà Nội chốt hạn di dời cư dân tại 12 dự án Mường Thanh

Hà Nội yêu cầu hoàn thành di dời cư dân khỏi các căn hộ phải phá dỡ hoặc hoàn trả công năng công cộng tại 12 dự án liên quan Tập đoàn Mường Thanh trước 31/12/2027.

18 THÁNG 11, 2026

Pochettino khuyên Guardiola nhận lời dẫn dắt tuyển Mỹ

HLV Mauricio Pochettino cho rằng Pep Guardiola nên nhận công việc ở tuyển Mỹ nếu được mời, bởi đội đang đi đúng hướng và sở hữu những cầu thủ phù hợp với triết lý của ông.

18 THÁNG 11, 2026

Vinicius giúp Brazil thắng đậm nhất sau 14 năm

Vinicius lập hat-trick trong 21 phút, khi Brazil hạ chủ nhà Singapore 7-0 ở trận giao hữu tối 17/11.

18 THÁNG 11, 2026

HLV Kim Sang-sik: ‘Bàn thua không chỉ là lỗi của thủ môn Trung Kiên’

Ninh BìnhHLV Kim Sang-sik bảo vệ thủ môn Trần Trung Kiên sau bàn thua quyết định 1-2 trước Kyrgyzstan, đồng thời tiếc nuối khi Việt Nam không thể kết thúc năm 2026 bằng chiến thắng.

18 THÁNG 11, 2026

Việt Nam sẵn sàng cung ứng gạo ổn định, tin cậy cho Philippines

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn gặp Chủ tịch Thượng viện Philippines, đề nghị chú trọng hợp tác về thương mại, đầu tư, bảo đảm an ninh lương thực.

18 THÁNG 11, 2026

Quá trình Thâm Quyến từ làng chài tới thành phố công nghệ

Trung QuốcTừ một làng chài, Thâm Quyến lột xác, trở thành thành phố hiện đại với taxi tự lái, drone giao hàng và các tòa nhà chọc trời.

18 THÁNG 11, 2026

Bài viết liên quan

Sắc vóc thời thanh xuân của diễn viên Kim Thư

Kim Thư, diễn viên phim “Đẻ mướn”, “Lục Vân Tiên”, từng xuất hiện trên nhiều bìa tạp chí đầu thập niên 2000 với vẻ đằm thắm.

18 THÁNG 11, 2026

Hà Nội tái hiện di sản Thăng Long

Hà Nội tổ chức diễu hành, biểu diễn nghệ thuật, trình diễn ánh sáng 3D bên Hồ Gươm, mừng Ngày Văn hóa Việt Nam từ ngày 21 đến 24/11.

18 THÁNG 11, 2026

PGS.TS Nguyễn Thế Kỷ làm Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam

Hội Nhà văn Việt Nam có tân chủ tịch là ông Nguyễn Thế Kỷ, tác giả tiểu thuyết “Chuyện tình Khau Vai”, “Nước non vạn dặm”.

18 THÁNG 11, 2026

Angelina Jolie thăm chùa ở Campuchia

Minh tinh Angelina Jolie diện kiến Đức Tăng thống Am Limheng tại một ngôi chùa ở Phnom Penh, thăm bảo tàng địa phương trong chuyến đi Campuchia.

18 THÁNG 11, 2026

Nghệ sĩ Anh Thơ nhớ thuở đầu đi hát

Anh Thơ hoài niệm ngày còn học trường nhạc, cùng Trọng Tấn, Lan Anh chạy show với cátxê vài chục nghìn đồng.

18 THÁNG 11, 2026