Sự bất công trước lượt cuối vòng bảng World Cup 2026

World Cup 2026 không chỉ mở rộng quy mô lên 48 đội tuyển, mà lần đầu tiên từ kỳ 1994 có sự trở lại của bảng xếp hạng dành cho các đội đứng thứ ba. Số lượng 48 đội không thể chia thành 32 theo cách hợp lý. Các đội giành vé đi tiếp từ vòng bảng sẽ gồm 12 đội nhất, 12 đội nhì và 8 đội đứng thứ ba có thành tích tốt nhất.

Đồng thời, đây là World Cup đầu tiên trong lịch sử áp dụng thành tích đối đầu trực tiếp, thay vì hiệu số bàn thắng bại làm tiêu chí phân hạng ưu tiên khi các đội bằng điểm. Quy định tính thành tích đối đầu đồng nghĩa với việc các đội có thể định đoạt vị trí đầu bảng hoặc chính thức bị loại chỉ sau hai lượt trận. Hiện tại, đã có 8 đội tuyển rơi vào cảnh “đá thủ tục” ở lượt trận cuối vòng bảng.

Ví dụ tại bảng J, Argentina đã giành 6 điểm và chắc chắn không thể bị soán vị trí đầu bảng do đã đánh bại cả hai đội đang có ba điểm là Áo và Algeria. Ngược lại, Jordan với 0 điểm chắc chắn bị loại vì để thua cả hai đối thủ kể trên.

Nếu hiệu số bàn thắng bại vẫn là tiêu chí được ưu tiên hàng đầu, mọi đội tuyển hẳn vẫn còn mục tiêu để chiến đấu. Nhưng giờ đây, các đội tuyển đã hoàn thành xong mục tiêu vòng bảng có thể sẽ tung ra sân đội hình dự bị ở lượt trận cuối.

Chưa kể, với cục diện các đội đứng thứ ba, do có tới 12 bảng đấu, ban tổ chức phải mất tới 5 ngày mới hoàn thành lượt trận cuối. Điều này dẫn đến việc một số đội phải đá sớm sẽ hoàn toàn không thể biết được mình cần bao nhiêu điểm, qua đó chen chân vào nhóm các đội đứng thứ ba giành quyền đi tiếp. Nói cách khác, đó sẽ là những “trận chiến trong bóng tối” với các đội này. Ngược lại, các đội đá cuối lại biết chính xác họ cần phải làm gì.

Lấy Scotland làm ví dụ. Thầy trò Steve Clarke đang đứng thứ ba tại bảng C và chuẩn bị bước vào trận đấu với Brazil tại Miami (Mỹ). Morocco và Haiti, hai đội còn lại trong bảng, sẽ chạm trán nhau tại Atlanta (Mỹ) cùng giờ. Xét trong hoàn cảnh bình thường, lịch thi đấu đó sẽ đảm bảo tính công bằng và sòng phẳng. Nhưng Scotland không chỉ phải đua với Brazil, Morocco hay Haiti. Họ đang phải đấu với gần 40 đội tuyển khác, tức những đối thủ về mặt lý thuyết vẫn có thể xếp thứ ba vào lúc này.

Do đó, Scotland phải cố chen chân vào top 8 trên tổng số 12 đội đứng thứ ba. Đúng là đội tuyển có biệt danh “Quân đoàn Tartan” có thể tự định đoạt số phận bằng cách đánh bại Brazil, nhưng về lý thuyết đây vẫn là đối thủ được đánh giá mạnh hơn họ rất nhiều. Vì vậy, mục tiêu khả dĩ là Scotland tìm kiếm một kết quả hòa.

Nếu Scotland ở một bảng đấu World Cup truyền thống – tức hai đội đi tiếp, hai đội bị loại – mục tiêu lại rất rõ ràng. Họ chỉ cần liếc sang trận đấu ở Atlanta để biết mình phải làm gì, và khả năng cao là họ buộc phải thắng Brazil. Nhưng thực tế ở World Cup 2026 lại mang đến viễn cảnh nhiều dấu hỏi cho Scotland. Họ hiện có 3 điểm. Số điểm đó có thể đủ để đi tiếp qua nhóm đội xếp thứ ba tốt nhất hoặc không, tùy vào hiệu số bàn thắng bại, số bàn ghi được và kết quả ở nhiều sân đấu khác.

Vấn đề là Scotland không thể biết được cái đích nhắm tới là bao nhiêu, cho đến khi các trận đấu cuối cùng ở vòng bảng kết thúc vào ngày 28/6. Giả sử trong trận đấu với Brazil, Scotland có thể đang thua hai bàn, và tỉ số đó có khi lại là vừa đủ. Nhưng vì không biết, họ buộc phải dâng lên tìm bàn gỡ và để thủng lưới thêm. Bàn thua đó hoàn toàn có thể tiễn họ về nước. Mấu chốt là họ không có cách nào biết được thế nào là đủ.

Tua nhanh đến các trận đấu vào ngày 28/6, như Croatia gặp Ghana ở Philadelphia (Mỹ), hay Algeria gặp Áo ở Kansas City (Mỹ). Những đội tuyển này sẽ biết chính xác sứ mệnh. Họ có thể biết một trận thua sát nút không quá hai bàn vẫn đủ để đi tiếp, biết một trận hòa là chắc suất, hay chỉ cần một bàn thắng nữa là giải quyết xong xuôi. Họ có thể toan tính cách đá, điều chỉnh nhân sự theo đúng yêu cầu của cơ chế chọn ra 8 đội đứng thứ ba tốt nhất. Trong khi đó, Scotland và tất cả các đội phải đá sớm đều phải “chơi trong bóng tối”.

Việc dùng thành tích đối đầu làm tiêu chí phân hạng đầu tiên không còn là mới mẻ. UEFA vốn luôn ưu ái thể thức này trong mọi giải đấu của họ. Lý thuyết đằng sau quy định này là phân định các đội dựa trên chính kết quả trận đấu giữa họ, loại bỏ tác động từ những trận thắng đậm bất thường trước các đối thủ khác, vốn là yếu tố dễ làm bóp méo hiệu số bàn thắng bại.

Dù quy mô chỉ bằng một nửa xét về số lượng các đội tham dự, nhưng kể từ năm 2016, vòng chung kết Euro đã áp dụng thể thức tương tự World Cup hiện tại, cho phép một số đội đứng thứ ba giành vé đi tiếp. Ví dụ ở Euro 2016, Italy chiếm vị trí đầu bảng và Ukraine bị loại chỉ sau hai lượt trận. Euro 2020 cũng từng tạo ra một trận cầu thủ tục giữa Hà Lan và Bắc Macedonia. Hay ở Euro 2024, Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha xây chắc vị trí dẫn đầu ở các bảng đấu của họ, còn Ba Lan sớm phải xách va ly về nước.

Tuy nhiên, số đội tuyển sớm bị loại hoặc giành vé vào vòng 32 đội tại kỳ World Cup 2026 (8 đội) đã vượt qua tổng số của cả ba kỳ Euro gần nhất cộng lại (7 đội).

Mexico, Mỹ, Đức và Argentina đã chắc suất nhất bảng. Haiti, Thổ Nhĩ Kỳ, Tunisia, Jordan và Panama đều biết họ sẽ phải xách va-li về nước sớm. Các cặp đấu Mỹ gặp Thổ Nhĩ Kỳ và Argentina gặp Jordan giờ chỉ còn mang tính chất thủ tục giữa một đội nhất bảng và một đội đã bị loại. Để so sánh, ở World Cup 2022, chỉ Canada và Qatar là hai đội hiếm hoi bị loại sau hai lượt trận đầu.

Những đội tuyển như Argentina hay Đức sẽ tiếp cận lượt trận cuối vòng bảng như thế nào? Rất khó để dự đoán, nhưng trong một kỳ giải có mật độ dày đặc, mục tiêu cho các trụ cột nghỉ ngơi là khó tránh khỏi. Các đội nhất bảng đang có đặc quyền đưa một đội hình hoàn toàn sung sức vào vòng 1/16.

Những hệ lụy này từng diễn ra. Ở Euro 2024, Bồ Đào Nha toàn thắng hai trận đầu và chắc suất nhất bảng. Ở lượt trận thứ ba gặp Georgia, HLV Roberto Martinez đã thay đổi tới 8 vị trí trong đội hình xuất phát. Kết quả là Georgia thắng 2-0, leo lên vị trí thứ ba và vào vòng 1/8, vô tình gián tiếp đẩy Hungary khỏi nhóm các đội đứng thứ ba có thành tích tốt nhất và bị loại.

Kịch bản tương tự hoàn toàn có thể tái diễn tại World Cup 2026. Curacao và Bờ Biển Ngà đều đã phơi áo trước một tuyển Đức tung ra đội hình mạnh nhất ở bảng E. Giống như Georgia, Ecuador buộc phải thắng ở lượt trận cuối để nuôi hy vọng đi tiếp, và họ có lợi thế lớn khi nhiều khả năng chỉ phải đối đầu với một “Die Mannschaft” gồm nhiều cầu thủ dự bị. Điều này mang lại cảm giác bất công, không chỉ cho Curacao và Bờ Biển Ngà, mà còn cho cả những đội tuyển khác đang chắt chiu, toan tính từng cơ hội để tranh suất thứ ba.

Thể thức vòng bảng truyền thống ở World Cup cũng có những vết gợn. Các đội có thể bước vào trận đấu khi đã biết rõ kết quả nào sẽ đưa cả hai đi tiếp, từ đó bắt tay nhau, chủ động đá thong dong để tránh các chấn thương và đôi bên cùng có lợi. Hãy nhớ lại “bóng ma” ở World Cup 1982 giữa Tây Đức và Áo.

Một chiến thắng tối thiểu của Tây Đức giúp cả hai đội đi tiếp và loại Algeria. Kết quả đúng là Tây Đức thắng 1-0 và hiệp hai không khác gì một trận giao hữu. Trận cầu năm đó mãi được khắc ghi trong lịch sử bằng cái tên “nỗi hổ thẹn Gijon” (Gijon, Tây Ban Nha là nơi diễn ra trận đấu).

Hay như một đội cũng có thể biết chính xác mình cần thắng bao nhiêu bàn, như trường hợp Argentina gặp Peru tại World Cup 1978. Biết mình cần thắng cách biệt bốn bàn để đi tiếp, Argentina đã vùi dập đối thủ 6-0, để lại những hoài nghi về áp lực khủng khiếp đè nặng lên Peru cho đến tận ngày nay.

Cả hai sự kiện tai tiếng đó đều xuất phát từ việc sắp xếp thời gian không hợp lý của ban tổ chức. Tây Đức và Áo có thể toan tính vì Algeria đã đá với Chile từ ngày hôm trước. Argentina cũng vậy, họ chứng kiến những gì Brazil làm trước Ba Lan vài giờ trước đó và biết rõ số bàn thắng mình cần ghi.

Chính từ sau World Cup 1982, FIFA đã thay đổi thể thức để các trận đấu cuối cùng của mỗi bảng phải diễn ra cùng giờ. World Cup 2026 cũng vậy. Nhưng mục đích đó lại trở nên vô nghĩa trong một vài trường hợp, bởi thể thức chọn đội đứng thứ ba một lần nữa làm lệch lạc dòng thời gian. Nỗi lo sợ về việc World Cup năm nay đang quay trở lại thời kỳ trước năm 1986 là có cơ sở.

Hoàng Thông tổng hợp