Cả nước chỉ có một dự án công – tư về xử lý chất thải

Phần lớn dự án công – tư tập trung vào lĩnh vực giao thông, chỉ có một dự án trong lĩnh vực xử lý rác thải, nhưng hiện đã dừng chủ trương đầu tư.

Thông tin trên được ThS. Nguyễn Thị Thu Hà, Phó chánh Văn phòng PPP, Cục Quản lý đấu thầu (Bộ Tài chính) nêu tại hội thảo Mô hình hợp tác công tư trong dự án xử lý chất thải rắn sinh hoạt, chiều 24/8.

Lĩnh vực quản lý chất thải rắn sinh hoạt gồm 3 chuỗi giá trị, phát sinh và phân loại rác tại nguồn, thu gom – vận chuyển, và tái chế – xử lý. Phần lớn tư nhân tham gia đầu tư khâu tái chế và xử lý rác, không qua mô hình PPP (đối tác công – tư).

Theo thống kê sơ bộ từ Bộ Tài chính, 75% dự án PPP tập trung vào lĩnh vực giao thông, chỉ một dự án hướng vào lĩnh vực xử lý rác thải, là công trình cấp đặc biệt. Dự án PPP duy nhất là nhà máy đốt rác phát điện quy mô gần 2.300 tỷ đồng tại tỉnh Đồng Nai. Tuy nhiên, tại cuộc họp giữa tháng này, HĐND tỉnh đã thông qua nghị quyết dừng chủ trương đầu tư dự án, do chậm trễ thủ tục.

Qua tổng hợp vướng mắc, đại diện Bộ Tài chính cho biết rào cản chính của các dự án PPP là cam kết khối lượng chất thải đầu vào từ địa phương. Cụ thể, nhiều tỉnh, thành còn thiếu căn cứ xác định về khối lượng cam kết, đồng thời còn thiếu cơ chế xử lý trong trường hợp lượng rác thực tế thấp hơn cam kết ban đầu với lý do khách quan như thay đổi dân số, thành phần chất thải sau công đoạn phân loại tại nguồn…

Cùng với đó, giá dịch vụ xử lý rác còn thiếu cân đối giữa ngân sách địa phương, thực trả từ hộ gia đình, khiến phương án tài chính của dự án thiếu khả thi, dẫn tới tình trạng nhà băng không có căn cứ để cho vay. Theo quy định, ngân sách Nhà nước chi trả 75-80% chi phí vận hành. Việc nâng giá dịch vụ để tính đủ cho nhà đầu tư thu hồi vốn đồng nghĩa với tăng chi ngân sách, đồng thời ảnh hưởng tới khả năng chi trả và sự đồng thuận của người dân.

Ở góc độ nhà đầu tư, TS Nguyễn Đình Trọng, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Công nghệ T-Tech Việt Nam, đồng thuận rằng cam kết khối lượng và đơn giá xử lý rác thải là điểm nghẽn lớn với họ. Ông chỉ ra một nghịch lý trong chi phí xử lý rác giữa quan điểm của chính quyền địa phương và giới đầu tư. Ví dụ, tỉnh càng nghèo, nơi vùng sâu vùng xa, rác ít, chi phí xử lý địa phương mong muốn lại càng thấp. Trong khi ở góc độ nhà đầu tư, nơi rác ít vốn kém hấp dẫn, lại thêm chi phí logistics, nhận lại mức giá dịch vụ chỉ bằng phân nửa thành phố lớn, họ không mặn mà.

Chủ tịch T-Tech khuyến nghị nhà điều hành công bố một khung đơn giá, thậm chí rác càng ít, giá phải càng cao, bởi “lượng rác cỡ nghìn tấn là nhà đầu tư tranh nhau đấu thầu”.

Trước những rào cản trong đầu tư PPP, các dự án xử lý rác thải lớn hiện đều theo mô hình đầu tư từ tư nhân. Tuy nhiên, trong mô hình này, nhà đầu tư chỉ đóng vai nhà thầu, chính quyền địa phương không có ràng buộc về khối lượng rác thải cũng như hợp đồng mua – bán dài hạn, cùng cơ chế phân bổ rủi ro.

Để tháo gỡ cho các dự án PPP trong quản lý rác thải, bà Hà cho rằng cơ quan chức năng cần phân định rõ ranh giới áp dụng các phương thức huy động vốn khu vực tư nhân. Bên cạnh đó, rủi ro cần được phân bổ cho bên có khả năng kiểm soát tốt hơn. Ví dụ, khối lượng và thành phần chất thải đầu vào phụ thuộc vào công tác quản lý địa bàn, tổ chức thu gom, phân loại tại nguồn. Các hoạt động này đều do chính quyền địa phương chủ trì, đồng thời gánh rủi ro.

“Việc chuyển rủi ro trên sang nhà đầu tư sẽ làm tăng chi phí vốn của dự án, cuối cùng vẫn do ngân sách nhà nước chi trả thông qua giá dịch vụ”, bà Hà nêu.

Về giá, PGS.TS Nguyễn Thế Chinh, Phó chủ tịch Hội Kinh tế Môi trường Việt Nam, cho rằng cần chuyển dần từ “phí thu gom rác” sang “giá dịch vụ quản lý và xử lý chất thải”, gắn với nguyên tắc người gây ô nhiễm phải trả tiền. Trong đó, giá dịch vụ cần được cân đối dựa trên công nghệ, có cơ chế điều chỉnh theo CPI, giá điện.

Bên cạnh đó, các chuyên gia và doanh nghiệp khuyến nghị nhà điều hành tạo lập thị trường đầu ra cho sản phẩm từ chất thải, ví dụ phân compost, nhiên liệu thay thế, vật liệu xây dựng tái chế từ tro xỉ, hay tín chỉ carbon. Thị trường đầu ra này sẽ bổ sung nguồn thu cho các dự án, giúp tăng tính hấp dẫn đầu tư, thay vì để họ phụ thuộc chủ yếu vào nguồn thu từ dịch vụ xử lý rác.

Thủy Trương