Góc khuất cuộc đời thiên tài vật lý Stephen Hawking

Nhiều bạn bè, người thân nhận xét Stephen Hawking “lạnh lùng, kiêu ngạo”, số khác khâm phục nghị lực phi thường của ông.

Theo Guardian, cuốn tiểu sử mới nhất về nhà vật lý Stephen Hawking của Graham Farmelo sẽ được phát hành vào cuối tháng 9. Trong bài đánh giá trên Guardian, nhà văn Philip Ball nhận định ấn phẩm mang đến chân dung toàn diện, dễ hiểu về một nhà khoa học. Hawking lỗi lạc nhưng cũng có nhiều khuyết điểm, những điều thường được công chúng bỏ qua vì tài năng và nỗ lực vượt bệnh tật của ông.

Với lĩnh vực khoa học, Farmelo ghi nhận những thành tựu của Stephen Hawking ấn tượng ở mọi khía cạnh, nhất là khi ông đạt được trong bối cảnh phải chống chọi bệnh xơ cứng teo cơ một bên. Tác giả viết: “Chính ý chí kiên cường, khả năng phục hồi và nghị lực phi thường của ông mới là yếu tố quan trọng nhất giúp ông có được sự nghiệp đáng chú ý”.

Thời trẻ, Hawking có khởi đầu khá chậm chạp, thiếu nhiệt huyết. Nhưng khi bắt đầu làm luận án tiến sĩ tại Cambridge dưới sự hướng dẫn của nhà vật lý thiên văn Dennis Sciama, trí tuệ sắc bén của ông bộc lộ. Đầu năm 1963, sau nhiều lần ngã, ông được chẩn đoán mắc bệnh và được tiên lượng không còn sống được bao lâu. Tuy nhiên, Hawking không nản lòng. Bất chấp khả năng vận động và nói năng ngày càng suy giảm, Hawking bị cuốn hút bởi công trình nghiên cứu của nhà vật lý Roger Penrose. Ông đã đưa ra nhận định xuất sắc, có thể giải thích vụ nổ Big Bang. Thành tựu này của nhà vật lý được mô tả trong một bài báo vào năm 1970 cùng Penrose.

Năm 1974, Hawking nêu giả thuyết về hố đen phát ra “bức xạ Hawking” và cuối cùng sẽ biến mất. Farmelo nhận định nhà vật lý sẽ được nhớ đến ”với tư cách là một người thực sự vĩ đại trong việc làm sáng tỏ về các lỗ đen”.

Theo Farmelo, nhiều người cho rằng công trình của Hawking xứng đáng nhận giải Nobel, thậm chí so sánh Hawking với Einstein. Trong khi hầu hết đồng nghiệp chuyên môn đều nhắc đến ông với sự kính trọng và yêu mến, những người thân cận nhất lại nói về các khía cạnh khác.

Chị gái Mary gọi ông là ”một trong những người tự cho mình là trung tâm nhất mà tôi từng gặp”. Anh trai nuôi của nhà vật lý – Edward – thừa nhận: “Tôi chưa bao giờ thực sự cảm thấy gần gũi với Stephen… anh ấy có vẻ rất lạnh lùng”.

Ở Oxford, một số bạn bè thấy ông khá lười biếng, còn tại Cambridge thì “kiêu ngạo đến mức khó chịu”. Cuộc hôn nhân của ông với người vợ đầu tiên – Jane – luôn trong tình trạng căng thẳng, những hy sinh của bà thường không được ông công nhận.

Sách cũng đề cập việc Hawking nổi tiếng là người không ghi nhận công lao khoa học của người khác, thể hiện qua việc ông không hề nhắc đến thành tựu của Penrose. Một số đồng nghiệp tin rằng các bài thuyết trình của Hawking ”chỉ toàn nói về bản thân ông”. Tác giả Farmelo nghi ngờ họ hiếm khi phàn nàn vì ”những bình luận như vậy sẽ hiểu là ác ý”.

Quá trình viết cuốn tiểu sử, Graham Farmelo được các con của Hawking là Lucy, Robert và Tim hỗ trợ cung cấp quyền truy cập độc quyền vào những hồ sơ cá nhân, tài liệu. Từ các cuộc phỏng vấn với gia đình, bạn bè, đồng nghiệp thân thiết và hàng trăm trang nhật ký chưa từng được công bố của cha mẹ Hawking, ông có thể khắc họa bức tranh được coi là ”chi tiết nhất từ trước đến nay về những năm tháng quan trọng, định hình nên một nhà khoa học vĩ đại”. Qua đó, người đọc hiểu thêm về tính cách, nhất là ý chí phi thường của Stephen Hawking. ”Viết cuốn sách này là đặc ân lớn nhất trong cuộc đời tôi”, Graham Farmelo nói.

Stephen Hawking (1942-2018) là nhà vật lý lý thuyết và vũ trụ học, giảng dạy Toán học tại Đại học Tổng hợp Cambridge, Anh, trong 30 năm. Năm 21 tuổi, ông bị xơ cứng teo cơ một bên (Lou Gehrig), căn bệnh phá hủy hệ thống neuron thần kinh của cơ thể, được chẩn đoán chỉ sống thêm hai năm. Tuy nhiên, dạng bệnh Hawking mắc phải tiến triển chậm hơn bình thường, giúp ông sống tiếp hơn nửa thế kỷ.

Năm 2013, Hawking nhận giải Breakthrough nhờ khám phá ra bức xạ lỗ đen, đóng góp nhiều nghiên cứu về lượng tử vũ trụ sơ khai. Ông có sự nghiệp viết lách đồ sộ. Năm 1988, tác giả ra mắt Lược sử thời gian (A Brief History of Time) – tái bản nhiều lần ở khắp thế giới. Các đầu sách khác của ông là A Briefer History of Time (2005), Black Holes and Baby Universes and Other Essays (1993), The Universe in a Nutshell (2001), On The Shoulders of Giants (2002), The Grand Design (2010).

Tháng 9/2020, cuốn sách cuối cùng của Hawking được ra mắt, gồm các ghi chép, bài phỏng vấn và bài giảng của ông trong nhiều năm, do người nhà và bạn bè cùng tập hợp, biên soạn sau khi ông qua đời.

Phương Linh (theo Guardian, People, The Week)