Vì sao ca não mô cầu tăng ở miền Nam?

Số ca não mô cầu tại miền Nam tăng hàng năm, các chuyên gia cho rằng do sức đề kháng cộng đồng giảm trong khi nhiều chủng virus cùng lưu hành ở môi trường sinh hoạt đông đúc.

Viện Pasteur TP HCM ghi nhận 12 ca não mô cầu trong năm 2024 ở khu vực phía Nam, một trường hợp tử vong. Năm 2025 có 39 ca trong đó 6 người tử vong. Từ đầu năm 2026 đến nay ghi nhận 42 ca, trong đó 7 người tử vong. Dữ liệu giám sát nhiều năm cho thấy chủng nhóm B chiếm ưu thế.

Bác sĩ Trương Hữu Khanh, Phó chủ tịch Hội Truyền nhiễm TP HCM, cho rằng số ca tăng một phần có thể do năng lực xét nghiệm phát hiện bệnh được cải thiện. Còn BS.CK1 Bạch Thị Chính, Giám đốc chuyên môn y khoa Hệ thống Tiêm chủng VNVC, nhận định thêm một yếu tố khác là sự lưu hành đồng thời của các tác nhân gây bệnh đường hô hấp. Virus cúm, adenovirus và virus hợp bào hô hấp (RSV) có thể gây tổn thương niêm mạc đường hô hấp, tạo điều kiện để vi khuẩn xâm nhập ở một số người.

“Sức đề kháng và tình trạng sức khỏe của từng người cũng ảnh hưởng đến khả năng vi khuẩn gây bệnh”, BS Chính giải thích.

Thực tế tại Trường THCS Hai Bà Trưng, xã Hiệp Phước, TP HCM, nơi ghi nhận chùm 4 ca não mô cầu nhóm B những ngày qua, nhiều tác nhân hô hấp khác cũng được phát hiện ở học sinh điều trị nội trú. Trong 23 học sinh có triệu chứng viêm đường hô hấp được ghi nhận đến sáng 17/10, có trường hợp nhiễm cúm A, cúm B; một bệnh nhân não mô cầu còn đồng nhiễm cúm B.

Vi khuẩn não mô cầu lây chủ yếu qua dịch tiết đường hô hấp khi tiếp xúc gần với người mắc bệnh hoặc người mang vi khuẩn nhưng không có triệu chứng. Vì vậy, trường học, ký túc xá, doanh trại và những nơi nhiều người cùng sinh hoạt trong không gian hẹp có thể tạo điều kiện cho vi khuẩn lan truyền, theo BS Chính. Tại các đô thị phía Nam, đặc biệt là vùng Đông Nam Bộ, mật độ dân số cao và hoạt động học tập, làm việc trong môi trường tập trung đông người có thể làm tăng cơ hội tiếp xúc gần. Điều tra dân số và nhà ở giữa kỳ năm 2024 ghi nhận mật độ dân số Đông Nam Bộ đạt 814 người/km2, cao gấp khoảng 2,7 lần mức bình quân cả nước.

Thời tiết cũng có thể ảnh hưởng đến thói quen sinh hoạt. Mùa mưa ở Nam Bộ thường kéo dài từ tháng 5 đến tháng 11, khi người dân ở trong phòng kín lâu hơn, nguy cơ lây truyền có thể tăng nếu không gian đông đúc, kém thông thoáng. Tuy nhiên, cả BS Khanh và BS Chính đều cho rằng đây là những “yếu tố thuận lợi cho tiếp xúc và lây truyền”, chưa đủ để khẳng định nguyên nhân trực tiếp khiến số ca não mô cầu tăng ở miền Nam.

Các chuyên gia y tế cũng đánh giá chênh lệch từ 39 ca năm ngoái lên 42 ca trong 10 tháng năm nay chưa đủ nghiêm trọng để cảnh báo dịch, nhất là khi não mô cầu vốn có thể tăng vào những tháng cuối năm.

“42 ca là con số đáng lưu ý nhưng chưa phải quá cao nếu đặt trong bối cảnh dịch tễ rộng hơn”, PGS.TS.BS Đỗ Văn Dũng, nguyên Trưởng khoa Y tế Công cộng, Đại học Y Dược TP HCM, nói, dẫn ví dụ tại Anh và xứ Wales, nơi có dân số khoảng 60 triệu người, riêng nhóm trẻ dưới một tuổi ghi nhận trung bình 245 ca não mô cầu mỗi năm. Trong khi đó, riêng TP HCM dân số hơn 14 triệu. Do đó, theo ông, để đánh giá tình hình dịch bệnh cần xem xét tỷ lệ mắc trên dân số, phân bố ca bệnh theo tuổi, địa bàn và thời gian, cũng như mức độ phát hiện, báo cáo để đánh giá chính xác xu hướng dịch. Số ca tăng không đồng nghĩa nguy cơ mắc bệnh ở toàn bộ người dân trong khu vực tăng tương ứng.

Đối với chùm ca não mô cầu tại trường Hai Bà Trưng, ThS.BS Lương Chấn Quang, Trưởng khoa Kiểm soát bệnh truyền nhiễm, Viện Pasteur TP HCM, đánh giá “đã khống chế được bệnh”. Khoảng 2.000 người, bao gồm học sinh, giáo viên, nhân viên của trường đã được uống kháng sinh dự phòng ngăn lây nhiễm virus.

Phát hiện sớm, dự phòng bệnh

Não mô cầu có thể xuất hiện ở bất kỳ địa phương nào, không riêng miền Nam. Năm 2025, Thái Bình (cũ) và Hà Nội đều ghi nhận ca bệnh. Tháng 4 năm nay, Đăk Lăk có hai trường hợp, trong đó một trẻ 2 tuổi tử vong. Tuy vậy, bệnh trong cộng đồng đều được khống chế ngay không lây nhiễm diện rộng.

Vi khuẩn não mô cầu có thể cư trú ở vùng hầu họng mà không gây triệu chứng. Tỷ lệ người mang vi khuẩn được ước tính khoảng 10-20% trong một số quần thể, có thể thay đổi theo nhóm tuổi và điều kiện tiếp xúc. Phần lớn người mang vi khuẩn không phát bệnh, nhưng vẫn có khả năng truyền vi khuẩn cho người khác.

Bệnh do nhiều nhóm huyết thanh gây ra, trong đó năm nhóm thường được nhắc đến là A, B, C, Y và W. Việt Nam đã ghi nhận các trường hợp mắc bệnh do nhiều nhóm khác nhau, không chỉ nhóm B. Chẳng hạn, tháng 2/2025, một bệnh nhân 24 tuổi tử vong do sốc nhiễm khuẩn não mô cầu, nhóm huyết thanh gây bệnh được xác định là W. Vì vậy, việc xác định nhóm huyết thanh trong từng ca bệnh giúp cơ quan y tế theo dõi dịch tễ và lựa chọn biện pháp phòng ngừa phù hợp.

BS Dũng cho rằng để giảm nguy cơ mắc và tử vong do não mô cầu, cần ưu tiên phát hiện sớm ca bệnh, điều trị kịp thời và dự phòng cho những người tiếp xúc gần theo hướng dẫn của cơ quan y tế. Tiêm vaccine cũng là biện pháp quan trọng, đặc biệt với trẻ nhỏ dưới 2 tuổi, người sống trong môi trường tập thể và nhóm có nguy cơ cao.

Việt Nam hiện có vaccine phòng các nhóm huyết thanh não mô cầu A, B, C, Y và W-135. Theo BS Chính, các vaccine có phạm vi bảo vệ khác nhau, người dân cần được tư vấn lịch tiêm phù hợp với độ tuổi, tình trạng sức khỏe và tiền sử tiêm chủng để tăng khả năng phòng bệnh.

Bên cạnh tiêm chủng, người dân nên rửa tay thường xuyên, che miệng khi ho hoặc hắt hơi, không dùng chung vật dụng dễ dính dịch tiết đường hô hấp và giữ nơi ở, lớp học thông thoáng. Người tiếp xúc gần với ca bệnh cần tuân thủ hướng dẫn theo dõi và dùng kháng sinh dự phòng của cơ quan y tế, không tự ý mua thuốc uống.

Não mô cầu có thể khởi phát với biểu hiện giống cúm như sốt, đau đầu, mệt mỏi nhưng diễn tiến nhanh, gây viêm màng não hoặc nhiễm khuẩn huyết, thậm chí tử vong trong thời gian ngắn. Khi có sốt cao, đau đầu dữ dội, nôn ói, cứng gáy, lừ đừ, tay chân lạnh hoặc ban xuất huyết, người bệnh cần đến cơ sở y tế ngay, không chờ xuất hiện đầy đủ triệu chứng.

Lê Phương – Bảo Ngọc