Những câu nói ‘bóp nghẹt’ người trầm cảm
Những câu nói ‘bóp nghẹt’ người trầm cảm
Những câu cửa miệng như “sướng mà không biết hưởng” hay “rảnh rỗi sinh nông nổi” như một bản án phủ nhận nỗi đau, tước đi chút dũng khí ít ỏi để người trầm cảm bước chân ra ngoài tìm sự trợ giúp.
Tiếp nhận Mai Linh, 34 tuổi, Hà Nội trong tình trạng trầm cảm nặng, buộc phải nhập viện điều trị, bác sĩ Trần Thị Hồng Thu, nguyên Phó Giám đốc Bệnh viện Tâm thần Mai Hương, nặng lòng khi nghe bệnh nhân kể về hành trình ba năm đơn độc chống chọi bệnh tật. Suốt thời gian dài, những đợt mất ngủ triền miên và các cơn hoảng loạn bị Linh, làm trong lĩnh vực giáo dục, giấu nhẹm vào góc tối, chỉ vì nỗi ám ảnh sợ gia đình phán xét.
Theo lời kể của bệnh nhân với bác sĩ Thu, đỉnh điểm sự bế tắc là bữa cơm tối hồi hè. Sau cả tuần thức trắng, kiệt sức, Linh ngỏ ý muốn đến bệnh viện kiểm tra sức khỏe tâm thần. Đổi lại, người chồng gạt phắt: “Nhà cửa đàng hoàng, tiền tiêu không thiếu, sướng thế mà cũng stress? Anh đi làm cả ngày trăm thứ áp lực còn chưa kêu, em đừng có vẽ chuyện làm quá lên”. Người chồng thậm chí cấm cản vì e ngại chuyện đi khám sẽ khiến họ hàng dị nghị, làm “xấu mặt” gia đình.
Không chỉ người bạn đời, ngay cả người bạn thân cũng buông câu: “Có mỗi việc ở nhà chăm con, cơm nước mà cũng kêu trầm cảm. Bao nhiêu người ngoài kia khổ hơn mày nghìn lần kìa”, Linh kể với bác sĩ.
Bác sĩ Thu cho biết, sự phủ nhận từ những người thân yêu nhất đã “chặt đứt” con đường cầu cứu của bệnh nhân. Từng có lần Linh gom đủ can đảm đặt lịch hẹn với chuyên gia tâm lý, nhưng rồi vội vàng hủy bỏ vì sợ chồng mắng là “sướng quá hóa rồ”.
Người phụ nữ ngày càng suy kiệt, chịu đựng những cơn đau thắt lồng ngực không rõ nguyên nhân, chỉ khi nhiều lần có ý nghĩ tự sát mới đi khám. Bác sĩ Thu lên phác đồ điều trị thuốc xen kẽ tư vấn tâm lý. Hiện, sức khỏe Linh tiến triển, không còn ý nghĩ tự bỏ cuộc sống, ngủ ngon hơn, song bác sĩ tiên đoán hành trình chữa bệnh còn kéo dài.
Ảnh minh họa: Abetterdaypsychiatry
Hà, 15 tuổi, học sinh một trường THPT tại Hà Nội, cũng chọn cách đóng chặt cửa phòng sau nhiều lần bị bố mẹ quy kết tình trạng mệt mỏi, sa sút học tập thành “thói lười biếng tuổi mới lớn”. Trước đây, em vốn là học sinh hoạt bát, nhưng suốt mấy tháng liền sau kỳ nghỉ hè, Hà thường xuyên đau đầu, ngồi thẫn thờ trong lớp và bật khóc vô cớ.
Khi cô giáo chủ nhiệm gọi điện nhắc nhở con gái có dấu hiệu bất thường, mẹ Hà gạt phắt, cho rằng con “ham chơi, dán mắt vào điện thoại rồi sinh tật”. Mỗi lần nữ sinh thốt lên mình quá mệt mỏi và không muốn đến trường, phụ huynh lại mang quá khứ nghèo khó ra so sánh: “Bố mẹ ngày xưa khổ gấp vạn lần bây giờ có ai than câu nào đâu. Nuôi cho ăn học đủ đầy mà không biết trân trọng, chỉ biết kiếm cớ trốn học”.
Từng lời chì chiết khiến Hà câm lặng. Thay vì tiếp tục tìm kiếm sự thấu hiểu từ cha mẹ, em chọn cách nằm hàng giờ trong phòng tối, bỏ bữa và cắt đứt liên lạc với bạn bè, cho đến ngày ngất xỉu ở lớp và được bác sĩ Viện Sức khỏe Tâm thần Bạch Mai chẩn đoán mắc trầm cảm nặng.
Thống kê của Bộ Y tế năm 2022 ghi nhận gần 15 triệu người Việt Nam, tương đương 14,9% dân số, mắc các chứng rối loạn tâm thần. Trong số này, trầm cảm và lo âu chiếm từ 5-6%. Báo cáo Thực trạng và xu hướng nguyên nhân tử vongtại Việt Nam do Cục Thống kê công bố ngày 12/11 cho thấy cả nước ghi nhận khoảng 13.800 trường hợp tự tử, riêng nam giới chiếm gần 79% và tập trung trong độ tuổi lao động 20-54.
Đại diện Cục nhận định tự sát đang trở thành vấn đề sức khỏe cộng đồng nghiêm trọng, cho thấy áp lực tâm lý, xã hội và kinh tế mà người trong độ tuổi này phải đối mặt ngày càng lớn, từ căng thẳng nghề nghiệp, thất nghiệp, nợ nần, đến thiếu bao phủ các dịch vụ hỗ trợ sức khỏe tâm thần.
Bác sĩ Nguyễn Viết Chung, Khoa Sức khỏe tâm thần, Bệnh viện E, cho biết rào cản lớn nhất ngăn người bệnh tiếp cận sự trợ giúp y khoa không nằm ở chi phí hay phác đồ điều trị, mà xuất phát từ định kiến gia đình xem trầm cảm là biểu hiện của sự yếu đuối hoặc thoái thác trách nhiệm.
“Cha mẹ nghĩ con mệt do học, mất ngủ vì điện thoại, không muốn đi học vì lười, thu mình vì tuổi mới lớn. Con kể ra thì nhận lại câu ‘có vậy mà đã kêu’ hoặc ‘ngày trước bố mẹ còn khổ hơn nhiều’. Với người khỏe, đó là lời động viên, nhưng với người đang mắc trầm cảm, nó dịch thành thông điệp rằng không ai công nhận mình đang có vấn đề”, bác sĩ Chung nói.
Cùng quan điểm, thạc sĩ tâm lý Hoàng Quốc Lân, chuyên gia chăm sóc sức khỏe tinh thần, mỗi lần người bệnh mở lời nhưng bị phủ nhận bằng những câu như “chuyện nhỏ cũng làm quá lên” hay “ai chẳng có lúc áp lực”, khiến họ càng thu mình sâu hơn, giấu kín triệu chứng vì sợ làm xấu mặt gia đình cho đến khi bệnh vượt quá ngưỡng kiểm soát.
Về mặt y học, trầm cảm không phải nỗi buồn thoáng qua hay sự sa sút ý chí, mà là một bệnh lý phức tạp bắt nguồn từ sự tương tác giữa yếu tố sinh học, tâm lý và môi trường sống. Ở cấp độ sinh học, não bộ người bệnh xuất hiện tình trạng mất cân bằng các chất dẫn truyền thần kinh điều hòa cảm xúc, giấc ngủ và động lực sống như serotonin, dopamine và norepinephrine, đi kèm rối loạn trục phản ứng căng thẳng làm tăng hormone cortisol kéo dài và suy giảm khả năng phục hồi của các kết nối tế bào thần kinh. Cơ chế này vận hành độc lập với mức thu nhập hay địa vị xã hội, đồng nghĩa một người có điều kiện vật chất đủ đầy vẫn có thể phát bệnh.
“Việc mang hoàn cảnh vật chất ra so sánh hay khuyên người bệnh ‘suy nghĩ tích cực’ cũng vô nghĩa như việc yêu cầu một bệnh nhân tiểu đường tự điều hòa insulin bằng ý chí”, bác sĩ nói, thêm rằng bản thân não bộ của họ đang kiệt quệ về mặt hóa học, không thể tự sản sinh cảm giác vui vẻ hay an tâm nếu không có sự can thiệp y khoa.
Do đó, việc gắn mác trầm cảm là “yếu đuối” hay “sướng quá hóa rồ” chỉ cho thấy sự thiếu hiểu biết về y học, đồng thời trực tiếp tước đoạt cơ hội tiếp cận phác đồ điều trị của người bệnh.
Theo các chuyên gia, gia đình đóng vai trò quan trọng trong việc giúp người có vấn đề sức khỏe tâm thần vượt qua mặc cảm và tiếp cận điều trị. Người thân cần lắng nghe, tránh phán xét, quy kết hay xem nhẹ những bất ổn tâm lý, tạo cảm giác an toàn để người bệnh cởi mở chia sẻ và chủ động tìm kiếm hỗ trợ.
Khi người thân mất ngủ kéo dài, kiệt sức, buồn bã hoặc mất hứng thú với các hoạt động thường ngày liên tục từ hai tuần trở lên, gia đình không nên xem đó là áp lực nhất thời hay biểu hiện của sự yếu đuối mà có thể là dấu hiệu cảnh báo vấn đề sức khỏe tâm thần, cần được thăm khám và đánh giá chuyên môn.
Thay vì trách móc, so sánh hay khuyên người bệnh phải suy nghĩ tích cực, gia đình nên chủ động hỏi han, thể hiện sự quan tâm và sẵn sàng đưa họ đi khám khi cần thiết.
Gia đình cần kiên nhẫn, tránh tạo thêm áp lực khi người bệnh chưa hồi phục như mong đợi. “Sự hiện diện, thấu hiểu và đồng hành bền bỉ của người thân là điểm tựa quan trọng giúp họ từng bước ổn định sức khỏe tinh thần”, bác sĩ Chung bày tỏ.
Thúy Quỳnh
18 THÁNG 11, 2026