Ai đứng sau quỹ phụ huynh?

Hoàng Hà

Luật sư

“Khoản này tôi không đóng”.

Tin nhắn rời khỏi tay chị, rơi vào nhóm chat như dấu chấm hết cho cuộc tranh luận đang sôi nổi về việc mua sắm thiết bị đầu năm. Chị kể, chị cũng là người đã chất vấn ngược Ban phụ huynh: “Tại sao tôi phải góp tiền mua điều hòa mới, khi điều hòa ‘cũ’ chỉ vừa mua năm ngoái?”.

Chị kiên quyết không đóng, dù chia ra cho hơn 50 phụ huynh, khoản này chỉ tốn thêm gần 200.000. Vào năm học, điều hòa vẫn được thay mới. Một số phụ huynh nhẹ nhàng giải thích: Các con chuyển sang phòng học khác. Điều hòa ở phòng này sắp hỏng. Chẳng nhẽ ta lại gỡ điều hòa ‘cũ’ mang sang?

Nhưng chị mặc kệ lý do, mặc kệ những xì xào về mình.

Tôi cũng thường gặp tình huống tương tự. Nhưng giống với phần lớn phụ huynh, tôi tặc lưỡi đóng hết năm này sang năm khác. Các hạng mục đều hợp lý: điều hòa, rèm cửa, bóng đèn… Không ai muốn con mình phải học trong căn phòng nóng bức, thiếu ánh sáng. Trưởng ban phụ huynh nói, tổng số tiền là như thế, đóng dựa trên nguyên tắc tự nguyện, nhưng ai cũng ngầm hiểu là chia đều. Một người đóng xong, gửi thông tin chuyển khoản lên nhóm. Người sau cứ thế đóng theo.

Tôi muốn đóng góp để con mình có điều kiện học tập tốt hơn. Nhưng tôi cũng thấy bất hợp lý. Nhà trường cần thiết bị, ban đại diện đứng ra thu tiền, giáo viên truyền đạt thông tin, còn phụ huynh là người thanh toán. Khi có phản ánh, nhà trường nói mình không thu, giáo viên chỉ chuyển thông tin và mọi việc do phụ huynh tự thỏa thuận. Nhu cầu thuộc về nhà trường, trách nhiệm lại được đẩy sang ban phụ huynh.

Sự ‘kháng cự’ của chị, cũng như những băn khoăn của tôi được kỳ vọng có thể giải quyết bằng dự thảo Thông tư về Điều lệ Ban đại diện cha mẹ học sinh, nhằm thay thế Thông tư 55/2011. Dự thảo quy định ban đại diện (ban phụ huynh) không được thu hộ nhà trường, không được tiếp nhận và quản lý khoản tài trợ dành cho cơ sở giáo dục. Đây là hướng sửa đổi cần thiết. Nhưng dự thảo chỉ có ý nghĩa nếu chấm dứt được việc nhà trường đứng sau, còn ban đại diện ra mặt nhận tiền và gánh trách nhiệm thay.

Quy định này không mới. Thông tư 55 đã cấm ban đại diện vận động những khoản không tự nguyện. Lệnh cấm đã tồn tại 15 năm nhưng chuyện lạm thu vẫn tái diễn đầu năm học. Gốc rễ không chỉ là thiếu quy định mà bởi thiếu cơ chế xử lý cụ thể.

Trên giấy tờ, nhiều khoản trường không thu, tiền không đi vào sổ sách và cuộc vận động được trình bày như thỏa thuận tự nguyện giữa các phụ huynh. Thực tế này khiến việc chứng minh sự chỉ đạo của nhà trường và cá thể hóa trách nhiệm của hiệu trưởng trở nên khó khăn. Việc xử lý vì thế thường dừng ở nhắc nhở, chấn chỉnh hoặc yêu cầu hoàn trả.

Dự thảo mới khắc phục một phần bằng cách quy trách nhiệm về đúng chủ thể. Điều 7 dự thảo cấm người đứng đầu giao, ủy quyền hoặc sử dụng ban đại diện để thu hộ cho nhà trường. Điều 19 đưa việc thu, quản lý, sử dụng và công khai tiền vào nội dung phải kiểm tra, giám sát. Điều 20 cho phép xem xét miễn nhiệm thành viên ban đại diện vi phạm, yêu cầu bồi thường nếu gây thiệt hại và xác định hiệu trưởng, giáo viên, cán bộ quản lý phải chịu trách nhiệm nếu xảy ra vi phạm. Trường không thể vừa gợi ý nhu cầu, tạo điều kiện thu tiền, rồi đứng ngoài khi có tranh chấp.

Dự thảo lần này cũng cố gắng tách ba loại tiền lâu nay bị nhập nhằng: tiền trường thu, tiền tài trợ cho trường và tiền hoạt động của Ban phụ huynh. Khi mỗi dòng tiền có chủ thể chịu trách nhiệm riêng, việc “mượn tay” Ban phụ huynh trở nên khó hơn.

Quy định mới không cấm phụ huynh hoặc doanh nghiệp hỗ trợ giáo dục. Thông tư 16/2018 vẫn cho phép tài trợ bằng tiền, hiện vật, công trình hoặc chuyên môn, nhưng phải tự nguyện, công khai và không ấn định mức bình quân. Nhà trường phải lập kế hoạch, thực hiện thủ tục phê duyệt, tiếp nhận, hạch toán và quyết toán. Tiền phải được trường tiếp nhận minh bạch, không đi vòng qua tài khoản cá nhân.

Nhưng để quy định mới thực sự chặn được tình trạng mượn tay phụ huynh thu tiền, dự thảo vẫn cần khắc phục một số khoảng trống. Cần thu hẹp các khái niệm như “hoạt động cần thiết khác” và “nội dung chi hợp pháp khác”, đồng thời giữ lại danh mục cấm cụ thể của Thông tư 55, tránh khoản chi cũ quay lại dưới tên gọi mới.

Thông tư cũng cần khẳng định hội nghị cha mẹ học sinh không có quyền biểu quyết để tạo nghĩa vụ tài chính cho từng gia đình. Sự tự nguyện không phụ thuộc vào ý kiến đa số. Việc không đóng góp không làm ảnh hưởng đến quyền lợi hoặc cách đối xử với học sinh. Danh tính người chưa đóng không được công khai, khoản thu sai phải được hoàn trả và phụ huynh phải có kênh phản ánh bảo mật.

Trong nhiều lớp học, những phụ huynh dám nhắn “Khoản này tôi không đóng” thường là thiểu số, dù điều chị nói cũng là suy nghĩ của không ít người.

Vấn đề không nằm ở 200.000 đồng, mà ở chỗ ai có quyền quyết định phải đóng 200 nghìn đồng ấy. Ban đại diện cha mẹ học sinh được lập ra để đại diện cho phụ huynh, không phải đại diện cho nhà trường.

Hoàng Hà