Béo phì ở Việt Nam ‘tăng phi mã’

Việt Nam thuộc nhóm quốc gia có tỷ lệ béo phì thấp song tốc độ tăng nhanh nhất Đông Nam Á, nguy cơ bùng phát các bệnh không lây nhiễm.

“Tỷ lệ người thừa cân, béo phì ở Việt Nam đang tăng phi mã”, GS.TS Trần Bình Giang, Chủ tịch Hội Ngoại khoa và Phẫu thuật nội soi Việt Nam, nói tại Hội thảo khoa học về phẫu thuật béo phì trong điều trị đa mô thức và lễ thành lập Chi hội Phẫu thuật Chuyển hóa và Béo phì Việt Nam nhiệm kỳ 2026-2031, hôm 7/8 tại Hà Nội.

Theo World Obesity Atlas 2025, Việt Nam có tốc độ gia tăng béo phì lên tới 38% – cao nhất Đông Nam Á. Việt Nam hiện xếp thứ 108 trong số 183 nước về mức độ sẵn sàng điều trị béo phì, phản ánh khoảng trống đáng kể trong hệ thống chăm sóc và quản lý căn bệnh này.

Tình trạng thừa cân, béo phì ở trẻ em cũng tăng nhanh. Sau 10 năm, tỷ lệ học sinh thừa cân, béo phì đã tăng gấp đôi từ 8,5% lên 19%. Tại các đô thị lớn, con số này đạt khoảng 26%, tiệm cận nhiều quốc gia phát triển. Dự báo đến năm 2030, khoảng một nửa người trưởng thành Việt Nam sẽ bị thừa cân, trong đó tỷ lệ béo phì ước đạt 17% ở nam và 22% ở nữ.

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) nhìn nhận béo phì là bệnh mạn tính phức tạp, tiến triển âm thầm nhưng kéo theo hàng loạt hệ lụy về sức khỏe và kinh tế. Một khảo sát trên 1.000 người trưởng thành tại Hà Nội, TP HCM, Đà Nẵng, Hải Phòng và Cần Thơ năm 2025 cho thấy 83% người được hỏi nhận thức béo phì có thể dẫn đến rối loạn mỡ máu, bệnh tim mạch, đái tháo đường; 72% biết bệnh làm tăng nguy cơ ung thư và vô sinh.

Nghiên cứu cũng chỉ ra những nguyên nhân chính khiến việc kiểm soát béo phì chưa hiệu quả. Lối sống hiện đại với ít vận động và chế độ ăn thiếu lành mạnh ngày càng phổ biến. Gần 2/3 người được khảo sát dành hơn 6 giờ mỗi ngày để ngồi. Hơn 1/3 thường xuyên sử dụng thực phẩm chế biến sẵn – nhóm thực phẩm thường chứa nhiều đường, muối, chất béo bão hòa và năng lượng “rỗng”.

“Nhiều chế độ ăn cắt hoàn toàn tinh bột hoặc loại bỏ một nhóm thực phẩm được quảng bá rộng rãi nhưng phần lớn thiếu cơ sở khoa học và khó duy trì hiệu quả lâu dài”, GS Giang nói.

Theo GS Giang, nguyên tắc cốt lõi để giảm cân là tạo mức thâm hụt năng lượng, tức lượng calo tiêu hao phải lớn hơn lượng calo nạp vào. Tập luyện có vai trò quan trọng trong cải thiện sức khỏe tim mạch, hệ cơ xương khớp và thể lực, nhưng yếu tố quyết định vẫn là kiểm soát chế độ ăn.

Ông nhấn mạnh giảm ăn không đồng nghĩa với nhịn ăn hoặc cắt bỏ hoàn toàn tinh bột, chất béo hay đạm. Một chế độ dinh dưỡng hợp lý vẫn cần bảo đảm đầy đủ ba nhóm chất chính, đồng thời tăng rau xanh, trái cây và thực phẩm giàu vitamin, khoáng chất. Điều quan trọng là giảm tổng năng lượng nạp vào thay vì loại bỏ hoàn toàn bất kỳ nhóm thực phẩm nào.

TS.BS Bùi Thanh Phúc, Phó trưởng khoa Phẫu thuật Cấp cứu tiêu hóa, Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức, cũng cho biết trước đây người béo phì chủ yếu là nhóm trung niên có điều kiện kinh tế khá giả, còn hiện nay bệnh đang trẻ hóa rõ rệt. Nhiều bệnh nhân mới 17-18 tuổi phải điều trị béo phì mức độ nặng. Không chỉ nhân viên văn phòng mà cả lao động phổ thông, tài xế công nghệ cũng có nguy cơ cao do ít vận động, thường xuyên sử dụng thức ăn nhanh, đồ uống nhiều năng lượng và chịu áp lực công việc.

Các chuyên gia nhận định béo phì không còn là vấn đề ngoại hình mà là bệnh lý mạn tính cần được điều trị bài bản và lâu dài. GS Giang cho rằng quá trình điều trị là “một cuộc chiến” đòi hỏi sự kiên trì và thay đổi lối sống bền vững. Những giải pháp ngắn hạn hoặc giảm cân cấp tốc thường không mang lại hiệu quả lâu dài.

Trường hợp béo phì nặng, phẫu thuật có thể là một lựa chọn điều trị hiệu quả. Tuy nhiên, để giảm nguy cơ biến chứng và duy trì kết quả, người bệnh cần được quản lý theo mô hình đa mô thức với sự phối hợp của nhiều chuyên ngành như nội khoa, nội tiết, dinh dưỡng, phục hồi chức năng và ngoại khoa.

Dịp này, Chi hội Phẫu thuật Chuyển hóa và Béo phì Việt Nam nhiệm kỳ 2026-2031 được thành lập. Đây là nơi các chuyên gia, bác sĩ chia sẻ kiến thức, kinh nghiệm trong điều trị bệnh béo phì, nhằm giảm gánh nặng bệnh không lây nhiễm và bảo vệ sức khỏe cộng đồng trong dài hạn.

Lê Nga