Bộ Y tế: Giảm tuổi hiến mô, tạng để mở rộng nguồn cứu chữa người bệnh

Bộ Y tế lý giải đề xuất người dưới 18 tuổi hiến mô tái sinh để chữa bệnh cho người thân và hiến mô, tạng sau khi qua đời, nhằm tăng cơ hội điều trị cho người bệnh.

Ngày 23/10, Bộ Y tế giải thích đề xuất giảm tuổi hiến mô, bộ phận cơ thể người trong dự án Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi), đang được Quốc hội xem xét.

Theo cơ quan soạn thảo, sau gần 20 năm thực hiện Luật năm 2006, nguồn mô, tạng hiến tặng vẫn chưa đáp ứng nhu cầu điều trị. Nhiều người bệnh phải chờ đợi kéo dài để tìm được nguồn hiến phù hợp, trong đó có những trẻ mắc bệnh hiểm nghèo không thể chờ đến khi có tạng ghép.

Trong khi đó, luật hiện hành quy định người hiến mô, bộ phận cơ thể khi còn sống hoặc sau khi qua đời phải từ đủ 18 tuổi và có năng lực hành vi dân sự đầy đủ. Quy định này chưa phân biệt giữa hiến mô có khả năng tái sinh và hiến bộ phận cơ thể, cũng chưa tạo cơ sở pháp lý cho người chưa thành niên thực hiện nguyện vọng hiến tặng sau khi qua đời.

Để tháo gỡ bất cập, Bộ Y tế đề xuất điều chỉnh giới hạn tuổi theo từng hình thức hiến, với các điều kiện bảo vệ riêng đối với người chưa thành niên. Chính sách hướng tới hai mục tiêu: mở rộng nguồn hiến để cứu chữa người bệnh và tôn trọng nguyện vọng hiến tặng nhân đạo của trẻ em, gia đình.

Theo Bộ Y tế, từ ca ghép tạng đầu tiên năm 1992 đến tháng 3/2026, Việt Nam đã thực hiện 11.187 ca ghép bộ phận cơ thể người. Tuy nhiên, nhu cầu ghép vẫn rất lớn, đặc biệt ở những bệnh nhi suy gan, suy thận giai đoạn cuối. Tại Bệnh viện Nhi Trung ương, mỗi năm có hơn 20 bệnh nhân chờ ghép gan và khoảng 40 bệnh nhân chờ ghép thận. Bệnh viện Nhi đồng 2 năm 2022 ghi nhận hơn 80 bệnh nhi suy thận mạn giai đoạn cuối.

Một khó khăn trong ghép tạng cho trẻ em là ngoài nhóm máu, yếu tố miễn dịch, mô và bộ phận cơ thể được ghép còn phải phù hợp về kích thước, đặc điểm giải phẫu. Nguồn hiến từ người trưởng thành không phải lúc nào cũng đáp ứng được yêu cầu này, nhất là đối với trẻ nhỏ.

Bộ Y tế cho rằng việc cho phép người chưa thành niên hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi qua đời sẽ bổ sung nguồn hiến tiềm năng, giúp những bệnh nhân đang chờ ghép, đặc biệt là trẻ em, có thêm cơ hội được điều trị. Trong một số trường hợp, bộ phận cơ thể của người hiến dưới 18 tuổi có kích thước phù hợp hơn với bệnh nhi, góp phần nâng cao khả năng ghép thành công và giảm chi phí chăm sóc, phục hồi.

Chính sách cũng đáp ứng nguyện vọng của những người chưa thành niên và gia đình mong muốn hiến tặng sau khi qua đời. Theo Bộ Y tế, thực tế đã có những trường hợp trẻ và gia đình có nguyện vọng hiến mô, tạng sau khi chết não nhưng không thể thực hiện do giới hạn tuổi của luật hiện hành.

Qua khảo sát trực tuyến được Bộ Y tế dẫn trong hồ sơ xây dựng luật, 67% người dân tham gia cho rằng quy định tuổi hiến sau khi qua đời còn bất cập, hạn chế nguyện vọng hiến tặng và nguồn mô, tạng tiềm năng. Tỷ lệ nhân viên y tế được khảo sát có nhận định tương tự là 56,1%.

Theo cơ quan soạn thảo, sửa đổi chính sách không chỉ nhằm tăng số lượng người có thể hiến mà còn tạo điều kiện để nguyện vọng nhân đạo được thực hiện trong khuôn khổ pháp luật, có sự kiểm soát của cơ quan chuyên môn.

Người dưới 18 tuổi được hiến những gì?

Theo Bộ Y tế, dự luật phân biệt hai trường hợp là hiến khi còn sống và hiến sau khi qua đời, với những giới hạn khác nhau để bảo vệ người chưa thành niên.

Đối với người còn sống, dự thảo chỉ mở rộng việc hiến mô có khả năng tái sinh, chẳng hạn tế bào gốc tạo máu, trong những trường hợp đặc biệt. Người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi được hiến cho thành viên gia đình, còn người dưới 15 tuổi chỉ được hiến cho cha, mẹ, anh, chị, em ruột.

Điều kiện là không tìm được người hiến trưởng thành phù hợp, người hiến đủ sức khỏe, được tư vấn độc lập và có sự đồng ý của chính trẻ cùng cha mẹ hoặc người giám hộ. Việc hiến máu và các thành phần máu được điều chỉnh bằng điều kiện riêng, không thuộc ngoại lệ này.

Chẳng hạn, một bệnh nhân mắc bệnh về máu cần ghép tế bào gốc tạo máu nhưng không tìm được người hiến trưởng thành tương thích. Nếu người thân chưa đủ 18 tuổi có nguồn tế bào phù hợp, dự luật cho phép xem xét việc hiến khi đáp ứng đầy đủ điều kiện y khoa và pháp lý.

Theo Bộ Y tế, việc phân biệt này xuất phát từ sự khác nhau về mức độ ảnh hưởng đến sức khỏe người hiến. Mô tái sinh có khả năng phục hồi sau khi được lấy, trong khi hiến bộ phận cơ thể có thể để lại những ảnh hưởng lâu dài. Dù vậy, việc lấy mô tái sinh vẫn là can thiệp y khoa có rủi ro, đòi hỏi đánh giá sức khỏe và theo dõi người hiến.

Dự luật không cho phép lấy thận, gan, tim, phổi hoặc các bộ phận cơ thể lành khác từ người dưới 18 tuổi đang sống để ghép. Người từ đủ 18 tuổi được hiến bộ phận cơ thể cho thành viên gia đình theo điều kiện luật định; trường hợp hiến cho người không phải thành viên gia đình phải từ đủ 25 tuổi.

Đối với người đã qua đời, dự thảo mở rộng quyền đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể cho người chưa thành niên khi có sự đồng ý bằng văn bản của người đại diện.

Theo giải thích của Bộ Y tế, việc lấy mô, bộ phận cơ thể của người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi sau khi qua đời chỉ được xem xét khi đã được xác định chết não hoặc chết tuần hoàn theo quy định, người hiến từng đăng ký hoặc thể hiện nguyện vọng hiến tặng và cha mẹ hoặc người giám hộ đồng ý. Người chưa thành niên được thay đổi hoặc hủy đăng ký hiến tặng. Quy định này nhằm bảo đảm nguyện vọng hiến xuất phát từ sự tự nguyện, không phải quyết định áp đặt của gia đình hay người đại diện.

Như vậy, giảm tuổi hiến không có nghĩa cho phép trẻ em hiến mọi loại mô, tạng. Khi còn sống, trẻ chỉ được hiến mô tái sinh cho người thân trong phạm vi rất hẹp; còn sau khi qua đời, mô và bộ phận cơ thể có thể được sử dụng cứu chữa những người bệnh phù hợp theo quy trình điều phối ghép tạng.

Ngăn nguy cơ ép buộc, mua bán mô, tạng trẻ em

Bên cạnh cơ hội cứu chữa người bệnh, đề xuất giảm tuổi hiến cũng đặt ra lo ngại về khả năng trẻ bị ép buộc hoặc lợi dụng, nhất là khi người cần ghép là thành viên gia đình. Một trẻ có thể tự nguyện hiến mô để cứu người thân nhưng cũng có thể chịu sức ép tâm lý từ cha mẹ hoặc những người xung quanh. Vì vậy, theo Bộ Y tế, sự đồng ý của người đại diện không thể thay thế ý chí tự nguyện của chính trẻ.

Dự thảo bổ sung nguyên tắc bảo đảm lợi ích tốt nhất của trẻ em, yêu cầu người hiến được cung cấp đầy đủ thông tin, tư vấn độc lập và đánh giá điều kiện sức khỏe trước khi hiến. Trẻ phải được giải thích về thủ thuật, những ảnh hưởng có thể xảy ra và quyền từ chối.

Bộ Y tế cũng đề xuất nghiêm cấm việc lợi dụng quan hệ giám hộ, chăm sóc thay thế, nuôi con nuôi để lấy mô, bộ phận cơ thể của người chưa thành niên. Các hành vi mua bán, môi giới trái phép, ép buộc, lừa dối hoặc lấy trộm mô, bộ phận cơ thể tiếp tục bị nghiêm cấm và có thể bị xử lý hình sự.

Đối với người hiến khi còn sống, dự thảo tăng cường xác minh nhân thân, quan hệ giữa người hiến và người nhận, đồng thời yêu cầu đánh giá độc lập điều kiện hiến. Đây là những biện pháp nhằm hạn chế tình trạng mua bán mô, tạng trá hình dưới danh nghĩa hiến tặng tự nguyện hoặc quan hệ gia đình.

Với người hiến sau khi qua đời, dự luật yêu cầu việc xác định chết não, chết tuần hoàn phải do hội đồng chuyên môn độc lập với hoạt động điều trị, vận động hiến và lấy, ghép thực hiện. Các thành viên chuyên môn của hội đồng phải thống nhất kết luận theo quy định. Cơ chế này nhằm bảo đảm quyết định xác định tử vong được đưa ra khách quan, không bị chi phối bởi nhu cầu lấy mô, tạng để ghép cho người khác.

Việc điều phối mô không tái sinh và bộ phận cơ thể được thực hiện qua hệ thống quốc gia, dựa trên danh sách chờ ghép, mức độ khẩn cấp, khả năng tương thích và hiệu quả điều trị. Quy trình này nhằm bảo đảm nguồn hiến được phân bổ công bằng, minh bạch, thay vì phụ thuộc vào thỏa thuận riêng giữa người hiến và người nhận.

Bộ Y tế khẳng định việc mở rộng nguồn hiến phải đi đôi với cơ chế bảo vệ nghiêm ngặt, không để chính sách nhân đạo bị lợi dụng nhằm trục lợi.

Các nước quy định thế nào?

Nhiều quốc gia cho phép người chưa thành niên hiến mô, tạng trong những trường hợp nhất định; phân biệt rõ giữa hiến khi còn sống và sau khi qua đời, với các điều kiện bảo vệ nghiêm ngặt.

Theo hướng dẫn của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) năm 2010, về nguyên tắc không được lấy mô, bộ phận cơ thể từ người chưa thành niên còn sống, trừ một số ngoại lệ được pháp luật cho phép, như hiến tế bào có khả năng tái sinh cho người thân. Việc hiến phải có cơ chế bảo vệ đặc biệt, tôn trọng ý kiến của trẻ, kể cả khi trẻ phản đối nhưng cha mẹ hoặc người giám hộ đồng ý.

Công ước Oviedo của Hội đồng châu Âu cũng chỉ cho phép lấy mô tái sinh từ người chưa đủ khả năng tự đồng ý trong trường hợp đặc biệt, khi người nhận là anh, chị em ruột, việc hiến có khả năng cứu sống người nhận, không có người hiến phù hợp khác đủ khả năng đồng ý và trẻ không phản đối.

Đối với hiến sau khi qua đời, nhiều nước như Mỹ, Anh, Đức, Australia, Italia, Thái Lan và Malaysia đã cho phép tiếp nhận mô, tạng từ người dưới 18 tuổi theo các điều kiện riêng. Tại Mỹ, việc hiến phải đáp ứng yêu cầu y khoa và được cha mẹ hoặc người giám hộ cho phép, góp phần bổ sung nguồn ghép cho trẻ em cần bộ phận cơ thể có kích thước phù hợp.

Theo Bộ Y tế, kinh nghiệm quốc tế là cơ sở để Việt Nam nghiên cứu điều chỉnh giới hạn tuổi hiến, đồng thời xây dựng cơ chế ngăn ngừa ép buộc, mua bán mô, tạng và bảo vệ người chưa thành niên. Cơ quan soạn thảo nhấn mạnh dự luật không nhằm khuyến khích trẻ em hiến tặng, mà tạo cơ sở pháp lý để thực hiện những trường hợp hiến phù hợp, bảo đảm an toàn và quyền lợi của trẻ.

Vũ Tuân – Sơn Hà