Cách các nước láng giềng bảo tồn làng cổ như Lô Lô Chải

Việc xây dựng ngôi nhà hai tầng bằng khung bê tông tại Lô Lô Chải, Tuyên Quang (Hà Giang cũ) cuối tháng 11/2025 đã tạo ra nhiều ý kiến trái chiều. Ngôi làng được Tổ chức Du lịch Liên Hợp Quốc (UN Tourism) vinh danh là “Làng du lịch tốt nhất thế giới” tháng 10/2025 nhờ giá trị văn hóa của cộng đồng Lô Lô, cảnh quan cao nguyên đá và định hướng du lịch bền vững.

Hình ảnh công trình hiện đại xuất hiện giữa không gian nhà trình tường đất đã làm dấy lên lo ngại về nguy cơ phá vỡ cảnh quan truyền thống. Hiện, địa phương chưa có bộ quy chuẩn kiến trúc cân bằng giữa bảo tồn và xây dựng mới. Việc xây dựng tại làng được quản lý, giám sát theo Quy chế quản lý kiến trúc điểm dân cư nông thôn và Hương ước thôn Lô Lô Chải.

Nhiều làng cổ nổi tiếng thế giới từng trải qua những thách thức tương tự, dần hình thành các mô hình dung hòa giữa gìn giữ di sản và nâng cao chất lượng sống.

Tại Nhật Bản, làng Shirakawago ở tỉnh Gifu, hình thành từ thế kỷ 17, nổi tiếng với kiến trúc gassho-zukuri, mái tranh dốc đứng như hai bàn tay chắp lại, giúp chống chọi với tuyết dày. Làng được UNESCO công nhận Di sản Thế giới năm 1995. Kiểu nhà này cũng đặt ra thách thức như mái tranh dễ cháy, nhanh xuống cấp, chi phí thay mái đắt đỏ, nhà cổ khó đáp ứng các yêu cầu an toàn, sưởi ấm và sinh hoạt hiện đại.

 

 

Không gian làng cổ Shirakawago Nhật Bản

Để giải quyết, chính quyền cho phép gia cố kết cấu thép, lắp hệ thống phòng cháy, điện nước hiện đại bên trong, nhưng bắt buộc giữ nguyên lớp vỏ bằng vật liệu tự nhiên. Các chương trình hỗ trợ tài chính và phong trào cộng đồng Machizukuri được triển khai để chia sẻ chi phí tu bổ. Cách làm này giúp giải quyết thách thức về an toàn và kinh tế, đồng thời giữ được diện mạo nguyên bản của làng.

Tại Hàn Quốc, làng Bukchon Hanok nằm giữa lòng đô thị Seoul hiện đại, có lịch sử hơn 600 năm, hình thành từ thời Joseon (1392-1910), từng là nơi cư trú của quý tộc. Kiến trúc Hanok với mái ngói đen cong, tường đá và sân trong mở, gắn liền văn hóa Nho giáo, thích nghi với khí hậu ôn đới bằng hệ thống sưởi sàn ondol tự nhiên.

Khác với nhiều làng cổ tách biệt, Bukchon tồn tại ngay trong trung tâm đô thị hiện đại, nơi giá đất cao, đối mặt quá tải du lịch. Mặc dù không phải di sản UNESCO, Bukchon vẫn duy trì quy định bảo tồn nghiêm ngặt.

Nội thất được hiện đại hóa như sưởi điện, cách âm, nhà vệ sinh khép kín, nhưng mặt tiền phải giữ tỷ lệ truyền thống. Chính quyền Seoul cung cấp trợ cấp không hoàn lại và vay không lãi cho sửa chữa, tập trung vào ngoại thất, chi phí tùy quy mô và vị trí.

Chính quyền Seoul cũng áp dụng biện pháp quản lý du lịch nhằm bảo vệ đời sống cư dân. Tháng 3/2025, làng Bukchon Hanok áp giờ giới nghiêm từ 17h đến 10h nhằm hạn chế du khách ghé thăm. Những du khách vãng lai tham quan trong ngày nếu vi phạm giới nghiêm sẽ bị phạt tiền lên đến 100.000 won (72 USD). Cư dân, chủ doanh nghiệp và khách lưu trú qua đêm tại các nhà truyền thống hanok trong làng sẽ được miễn trừ. Mô hình này không chỉ bảo tồn giá trị lịch sử mà còn biến Hanok thành không gian sống hiện đại, thúc đẩy kinh tế từ lưu trú đến văn hóa.

Tỉnh An Huy, Trung Quốc cũng có hai ngôi làng cổ phổ biến với khách du lịch gồm Hoành Thôn và Tây Đệ. Hoành Thôn thành lập năm 1131 bởi tướng nhà Tống Vương Văn, phát triển nhờ thương mại trà, giấy và muối. Tây Đệ hình thành năm 1047 từ dòng họ Hồ, thịnh vượng qua kinh doanh. Cả hai làng đều mang kiến trúc An Huy đặc trưng, nhà gỗ ba tầng với sân trời, hệ thống thủy lợi hình trâu hoặc trăng lưỡi liềm, thích nghi với môi trường sông núi ẩm ướt.

Hai làng được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa Thế giới vào năm 2000, cùng nhau tạo thành khu di tích văn hóa tiêu biểu cho kiến trúc và phong cách sống làng quê truyền thống Trung Quốc.

Theo nghiên cứu công bố năm 2024 trên tạp chí Sustainability của nhóm tác giả thuộc Đại học Công nghệ Hợp Phì, Trung Quốc, phần lớn nhà cổ tại hai làng được xây bằng gỗ, đất nện và gạch nung, dễ ẩm mốc, xuống cấp, nguy cơ cháy nổ cao và không phù hợp với sinh hoạt hiện đại. Nhiều hộ dân có nhu cầu lắp đặt nhà vệ sinh khép kín, cải thiện hệ thống điện nước, gia cố kết cấu, nhưng các quy định bảo tồn trong vùng lõi yêu cầu giữ nguyên bố cục, vật liệu và hình thức kiến trúc truyền thống. Sự hạn chế này khiến cư dân khó nâng cấp nhà ở theo nhu cầu thực tế.

Du lịch phát triển, nhiều nhà chuyển sang kinh doanh lưu trú, bán hàng lưu niệm. Áp lực môi trường, rác thải và nước thải từ lượng khách lớn đặt gánh nặng lên hệ thống hạ tầng cổ, vốn được thiết kế cho đời sống nông nghiệp quy mô nhỏ.

Để xử lý những mâu thuẫn này, chính quyền địa phương triển khai mô hình quản lý theo tiêu chuẩn UNESCO, với phân vùng rõ ràng giữa khu lõi bảo tồn và khu vực đệm. Vùng lõi chỉ cho phép tu bổ bằng vật liệu truyền thống, vùng đệm và dịch vụ ngoài rìa được phép phát triển hạ tầng hiện đại như khách sạn, bãi đỗ xe, hệ thống xử lý nước thải, nhằm giảm áp lực lên làng cổ. Điều này giúp cư dân tiếp cận tiện nghi mà không vi phạm quy định bảo tồn.

Chính quyền tỉnh An Huy cũng trích khoảng doanh thu vé tham quan làng vào quỹ bảo tồn, dùng để hỗ trợ sửa chữa nhà cửa, an toàn cháy nổ và cải thiện môi trường. Cư dân hưởng lợi gián tiếp qua việc làm homestay, bán nông sản, giúp họ có động lực tự giác chống xây dựng trái phép.

Chính quyền tổ chức đối thoại với dân làng, khuyến khích tham gia quản lý, qua hội đồng làng hoặc hợp tác xã du lịch, để tiếng nói cư dân được lắng nghe hơn. Một số chương trình còn hỗ trợ đào tạo kỹ năng du lịch bền vững, giúp dân làng chuyển từ nông nghiệp sang kinh doanh dịch vụ mà vẫn giữ bản sắc văn hóa.

Áp dụng khuyến khích tham quan ngoài cao điểm thông qua vé ưu đãi giờ thấp điểm, cải thiện hạ tầng giao thông để giảm tắc nghẽn và ô nhiễm.

Với các di sản UNESCO, hai nguyên tắc cốt lõi luôn được nhấn mạnh là tính chân thực (authenticity) và tính toàn vẹn (integrity). Tính chân thực đòi hỏi trung thành với thiết kế, vật liệu và bối cảnh văn hóa nguyên bản. Tính toàn vẹn yêu cầu bảo vệ tổng thể không gian, tránh để phát triển hiện đại làm đứt gãy cấu trúc và cảnh quan. Trên cơ sở đó, nhiều quốc gia lựa chọn cho phép hiện đại hóa bên trong công trình để bảo đảm an toàn và tiện nghi, nhưng giữ nghiêm hình thức bên ngoài và bố cục làng. Các cơ chế tài chính nhằm chia sẻ chi phí và lợi ích bảo tồn với cư dân được áp dụng song song.

Mai Phương (Tổng hợp)