Cuộc chiến ‘giành lại trẻ em’ từ màn hình

Dịp hè, chị Ngọc Hạnh đón ba cháu từ quê ra Hà Nội chơi, nhưng kỳ nghỉ đã bị “đánh cắp” bởi những chiếc điện thoại.

Suốt hai tuần, ba đứa cháu từ lớp 8 đến sinh viên đại học đóng kín cửa phòng, bật điều hòa, ôm điện thoại. Nhiều hôm chị gọi vài lần chúng mới chịu ra ăn cơm. Những lời rủ đi công viên hay chơi thể thao bị từ chối thẳng thừng. “Con tôi mới lớp 3 cũng học theo anh chị, hở ra là xem điện thoại và chơi game”, chị Hạnh nói.

Nhiều phụ huynh cho biết họ gặp khó khăn trước tình trạng con lệ thuộc thiết bị số. Tuần trước, chị Bích Ngọc ở Hưng Yên mở cửa phòng thấy con gái 14 tuổi dựng điện thoại trước gương, nhảy theo video mạng xã hội. Chị nhiều lần nhắc con cẩn trọng khi đăng video, nên khoảnh khắc chứng kiến tận mắt khiến chị giật điện thoại đập xuống sàn.

Ở TP HCM, anh Thế Hùng cũng ném vỡ máy tính bảng khi phát hiện con trai 13 tuổi trùm chăn lướt mạng lúc 2h sáng.

Cuộc chiến với màn hình trong mỗi gia đình trở thành vấn đề toàn cầu, buộc chính phủ nhiều nước can thiệp. Australia đã cấm người dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội từ cuối năm 2025. Malaysia áp dụng quy định tương tự từ tháng 6/2026, trong khi Pháp thông qua luật hạn chế người dưới 15 tuổi hồi cuối tháng 7. Hàng loạt bang tại Mỹ nộp đơn kiện các tập đoàn công nghệ như Meta, TikTok vì các tính năng gây nghiện, đặc biệt với trẻ em và thanh thiếu niên.

Việt Nam từng bước siết quản lý hoạt động của trẻ em trên không gian mạng. Từ cuối năm 2024, các nền tảng phải xác thực tài khoản bằng số điện thoại; trẻ dưới 16 tuổi chỉ đăng ký tài khoản qua người giám hộ. Gần đây, dự thảo Nghị định về quản lý sử dụng Internet đề xuất giảm thời gian chơi game của trẻ dưới 16 tuổi xuống tối đa 60 phút mỗi ngày (thay vì 180 phút như quy định hiện hành), đồng thời đề xuất nhóm tuổi này không được đăng bài, bình luận hay chia sẻ trên mạng xã hội. Mục tiêu của chính sách là bảo vệ thông tin cá nhân, ngăn chặn lừa đảo, bạo lực mạng và giảm kích thích từ tương tác ảo.

Tiến sĩ, bác sĩ Trần Thị Hồng Thu, nguyên Phó giám đốc Bệnh viện Tâm thần ban ngày Mai Hương (Hà Nội) cho rằng nếu được thực thi hiệu quả, các chính sách này có thể giúp giảm hành vi bốc đồng, hạn chế lộ thông tin cá nhân, áp lực chạy theo lượt thích và ngăn nội dung độc hại do trẻ tạo ra lan truyền. Quy định này cũng tạo thêm thời gian để cha mẹ đồng hành trước khi con tham gia đầy đủ vào môi trường số.

Tuy nhiên, mục tiêu chính sách và thực tế tại các gia đình vẫn còn khoảng cách. TS Nguyễn Thị Thắm, giảng viên ngành Truyền thông chuyên nghiệp tại Đại học RMIT Việt Nam, đồng tình với chủ trương, chính sách bảo vệ trẻ trên nền tảng mạng xã hội nhưng cho rằng “đối thủ” của phụ huynh không phải chiếc điện thoại, mà là mô hình “kinh tế chú ý” của các nền tảng. Thuật toán cá nhân hóa và video ngắn chuyển cảnh liên tục được thiết kế để kích thích dopamine, tạo thói quen phụ thuộc. “Do não bộ đang phát triển, khả năng tự kiểm soát của trẻ còn hạn chế. Tiếp xúc liên tục với kích thích ngắn hạn khiến trẻ khó tập trung học tập”, bà Thắm cho biết.

Theo số liệu Bộ Thông tin và Truyền thông công bố năm 2023, trẻ em Việt Nam dành trung bình 5-7 giờ mỗi ngày trên mạng xã hội, cao hơn hẳn mức 2-4 giờ của trẻ ở các nước OECD và nhiều nước phát triển khác.

Khảo sát Disrupting Harm năm 2022 cho thấy gần 9/10 trẻ Việt Nam từ 12 đến 17 tuổi sử dụng Internet hằng ngày. Tuy nhiên, theo Cục Trẻ em công bố năm 2024 ghi nhận 91% trẻ truy cập Internet nhưng chỉ 10% có kiến thức và kỹ năng sử dụng Internet an toàn.

Cơ chế kiểm duyệt hiện nay chủ yếu xử lý nội dung sau khi đăng, trong khi AI khó nhận diện ngữ cảnh của các video độc hại tinh vi. Vì vậy, không có độ tuổi an toàn tuyệt đối và lệnh cấm đơn thuần không giúp trẻ xây dựng “sức đề kháng” số.

Để giải quyết triệt để, các chuyên gia đề xuất kết hợp các lớp bảo vệ kỹ thuật (như tài khoản riêng tư mặc định, chặn tin nhắn người lạ, AI phát hiện dụ dỗ) cùng sự đồng hành của phụ huynh. Từ kinh nghiệm của Australia, TS Ingram nhấn mạnh cần tạo điều kiện để thanh thiếu niên được lên tiếng về những quy định tác động trực tiếp đến đời sống số của chính mình.

Thay vì phản ứng bộc phát, sự kiên trì từ phụ huynh mang lại kết quả bền vững hơn. Anh Mạnh Tuấn, 45 tuổi, ở Hà Nội từng đối mặt cảnh hai con trai 12 và 15 tuổi chơi game đến nửa đêm. Anh không la mắng mà mở cuộc họp gia đình, cho các con một tuần thoải mái trước khi áp dụng kỷ luật mới. Sau đó, anh thu điện thoại, chỉ cho dùng 30 phút tra cứu bài dưới sự giám sát. Anh phân chia việc nhà và chơi thể thao cùng con. Cuối tuần, các con có một giờ chơi game.

“Ở tuổi này cấm đoán rất khó. Tôi phải nghiêm khắc và dành nhiều thời gian cho con mới có thể uốn nắn hành vi”, anh Tuấn nói.

Theo các chuyên gia, người lớn cần làm gương bằng cách chủ động đặt điện thoại xuống, trò chuyện trực tiếp để trẻ học được giá trị của đời sống thực. Trẻ cũng cần được dạy kỹ năng rèn luyện cảm xúc và bảo vệ quyền riêng tư trước khi tham gia mạng xã hội.

Phan Dương