Cuộc đuổi bắt phim lậu tại Việt Nam

Vấn nạn phim lậu trong nước trải qua các giai đoạn từ sao chép đĩa vật lý đến các nền tảng trực tuyến, song hành sự bùng nổ Internet và nhu cầu giải trí số. Vi phạm bản quyền phim ảnh trở thành ma trận bất hợp pháp, gây thiệt hại lớn cho các nhà sản xuất – phát hành và nhà đài.

Thập niên 2000-2010, các trang web chuyên streaming phim trái phép xuất hiện mạnh, cung cấp kho nội dung miễn phí. Nhiều trang tự động chèn quảng cáo để kiếm lợi từ lượt truy cập. Người đối mặt rủi ro bị tấn công mạng hoặc phát tán phần mềm độc hại.

Trước thực trạng, cơ quan chức năng liên tục siết xử lý các nền tảng vi phạm bản quyền phim trực tuyến. Tháng 6/2020, website chia sẻ phim lậu lớn nhất Việt Nam bị chặn tên miền. Tháng 8/2024, Fmovies – từng là một trong những trang phim lậu lớn nhất thế giới – do người Việt điều hành, bị cơ quan chức năng triệt phá.

Mới nhất, hôm 5/5, Phó thủ tướng Hồ Quốc Dũng ký công điện theo ủy quyền của Thủ tướng về tập trung thực hiện các giải pháp đấu tranh, ngăn chặn, xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Phim lậu là một trong những rào cản lớn nhất với ngành công nghiệp nội dung số. Bà Hằng Trịnh, đại diện công ty sản xuất phim Skyline Media, cho biết nạn quay lén trong rạp ảnh hưởng nặng đến hệ thống phát hành. Phim Siêu nhân X (2015) của đạo diễn Nguyễn Quang Dũng từng xuất hiện trên một trang web xem phim trực tuyến chỉ sau ngày đầu công chiếu. Cùng năm, Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh và Em là bà nội của anh cũng bị ghi hình và đăng lên các trang. Năm 2017, Ngô Thanh Vân bức xúc khi Cô Ba Sài Gòn bị một thanh niên quay lén trong rạp rồi phát trực tiếp trên Facebook.

Những năm gần đây, tình trạng quay lén trong rạp giảm do ý thức khán giả cải thiện, các quy định xử phạt được pháp luật quy định cụ thể với mức chế tài. Tuy nhiên, hiện mối lo nghiêm trọng đến từ việc phim bị rò rỉ sau khi phát hành trên truyền hình hoặc VOD (nền tảng video theo yêu cầu, cho phép người dùng chủ động chọn, phát, tạm dừng hoặc tua lại nội dung).

Tác phẩm bị phát tán thường là bản HD hoặc 4K, có phụ đề đầy đủ và dễ dàng sao chép, chia sẻ trong thời gian ngắn. Một khi xuất hiện trên các website lậu, những bản phim này lan truyền với tốc độ nhanh, gây thất thoát doanh thu, giá trị bản quyền quốc tế và vòng đời thương mại của tác phẩm. Đây là lý do nhiều nhà sản xuất cố gắng kéo dài thời gian chiếu rạp trước khi đưa phim lên nền tảng số.

Với những thị trường bị đánh giá có tỷ lệ vi phạm bản quyền cao, đơn vị phát hành quốc tế thường lo ngại rủi ro thất thoát nội dung, từ đó giảm mức đầu tư hoặc lo ngại hợp tác.

“Đã có nhiều đơn vị lớn rút khỏi hoặc không tham gia sâu vào thị trường Việt Nam vì bản quyền chưa được kiểm soát hiệu quả. Thậm chí, có giai đoạn Netflix hạn chế mua phim Việt do lo ngại phim lậu”, nhà sản xuất phim Hoàng Quân nhận định.

Nhiều phim quốc tế phát hành ở nước ngoài nhưng chưa ra rạp hoặc lên nền tảng chính thức tại Việt Nam gặp tình trạng tương tự. Khi bản lậu phủ rộng trên mạng với phụ đề đầy đủ và chất lượng cao, khán giả không còn nhu cầu chi tiền đến rạp chiếu xem phim.

Với các nền tảng, phim lậu tác động trực tiếp đến tăng trưởng thuê bao, doanh thu và thói quen chi trả cho nội dung bản quyền của người dùng. Bà Hồ Hà, giám đốc dịch vụ truyền hình trực tuyến TV360, cho rằng thiệt hại lớn nhất là việc khán giả hình thành tâm lý ưu tiên nội dung miễn phí thay vì trả tiền cho dịch vụ hợp pháp.

Thách thức lớn nhất khi cạnh tranh các nguồn phát tán trái phép là sự chênh lệch về chi phí và nghĩa vụ pháp lý. Các nền tảng có bản quyền phải đầu tư lớn cho nội dung, hạ tầng công nghệ, kiểm duyệt, truyền dẫn, chăm sóc khách hàng và tuân thủ quy định pháp luật. Còn các website lậu tùy ý sử dụng tài sản trí tuệ của người khác mà không phải trả phí.

Năm 2025, Quốc hội thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ, trong đó có quy định mới về biện pháp bảo vệ bản quyền trên môi trường số. Trên cơ sở đó, Thủ tướng chính phủ ban hành Chỉ thị 02 về việc tăng cường thực thi quyền sở hữu trí tuệ. Một trong những yêu cầu được đặt ra là tăng cường xử lý hình sự, nghiên cứu sửa đổi Bộ luật Hình sự theo hướng mở rộng phạm vi điều chỉnh và nâng mức xử lý hình sự đối với tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp, quyền tác giả và quyền liên quan.

Để ngăn chặn xâm phạm bản quyền, các dịch vụ OTT – nền tảng cung cấp nội dung trực tuyến qua Internet mà không cần truyền hình cáp truyền thống – tăng cường áp dụng nhiều giải pháp bảo mật công nghệ. Đại diện FPT Play cho biết đã triển khai nhiều lớp bảo vệ nhằm hạn chế vi phạm như DRM (công nghệ quản lý bản quyền kỹ thuật số) đa lớp, watermark cá nhân hóa theo tài khoản, mã hóa nội dung theo thời gian thực, công nghệ nhận diện nội dung số (Fingerprint) giúp truy vết nguồn phát tán và hệ thống giám sát tự động phát hiện các bản sao trái phép. Khi xảy ra rò rỉ nội dung, hệ thống có thể truy vết chính xác tài khoản hoặc thiết bị phát tán. Điều này đáp ứng những yêu cầu kỹ thuật từ các nhà phân phối bản quyền, là yếu tố quan trọng để các đối tác quốc tế tin tưởng hợp tác phát hành nội dung tại Việt Nam.

Giới chuyên môn cho rằng cần có sự phối hợp từ cơ quan quản lý, doanh nghiệp và nhận thức của người dùng trong cuộc chiến chống phim lậu. Hiện, nhiều website phim và thể thao lậu đồng loạt ngừng hoạt động, dừng cập nhật nội dung. Trong tương lai, việc hoàn thiện chính sách và cơ chế bảo vệ bản quyền, nâng cao hiệu quả xử lý vi phạm trên môi trường số là hướng đi cần thiết. Dù các biện pháp chặn website và gỡ bỏ nội dung vi phạm gần đây cho thấy hiệu quả tích cực hơn, việc xử lý hiện vẫn mang tính “đuổi bắt” do nhiều website lậu liên tục đổi tên miền hoặc hoạt động xuyên biên giới.

Nhà phê bình điện ảnh Lê Hồng Lâm nhận định trách nhiệm của các đơn vị cung cấp dịch vụ không chỉ dừng lại ở việc bảo vệ bản quyền mà còn phải liên tục mở rộng, làm phong phú nguồn nội dung. Khán giả luôn có nhu cầu xem nhiều thể loại, như phim chiếu rạp ăn khách, phim nghệ thuật, series truyền hình. Nhưng nhiều nền tảng hợp pháp chưa đáp ứng tốt về hạ tầng kỹ thuật, kho nội dung, tốc độ cập nhật hay mức giá thuê bao phù hợp. Điều này khiến thị trường phim bản quyền phần nào hụt hơi trong việc giữ chân người dùng.

Ông Châu Quang Phước, cựu quản lý truyền thông một cụm rạp tại TP HCM, nhấn mạnh chỉ khi xây dựng được một hệ sinh thái xem phim hợp pháp đủ hấp dẫn, thuận tiện thì cuộc chiến chống phim lậu mới đạt hiệu quả lâu dài.

Cuối cùng, yếu tố mang tính bền vững là sự thay đổi trong nhận thức của người dùng về giá trị của bản quyền.

“Bản quyền là nền móng của ngành công nghiệp sáng tạo. Một bộ phim chỉ được sản xuất nếu thị trường tôn trọng công sức lao động phía sau nó. Trả tiền cho nội dung bản quyền vì vậy không nên được xem là một lựa chọn xa xỉ mà là cách ủng hộ thiết thực cho điện ảnh, thể thao và các sản phẩm chất lượng”, ông Phước nói.

Cát Tiên