Gộp 4 chương trình quốc gia phải đo được người dân hưởng lợi gì

Đại biểu cho rằng chương trình dự kiến đầu tư 808.558 tỷ đồng phải được đánh giá bằng thay đổi về thu nhập, giáo dục, y tế và đời sống, thay vì chỉ đếm công trình hay vốn giải ngân.

Ngày 20/8, Quốc hội thảo luận đề xuất của Chính phủ tích hợp 4 chương trình mục tiêu quốc gia về văn hóa; giáo dục và đào tạo; giảm nghèo, phát triển vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi; chăm sóc sức khỏe, dân số. Sau khi tích hợp, chương trình có tên Phát triển văn hóa – xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026-2035. Tổng nguồn lực dự kiến trong giai đoạn 2026-2030 là 808.558 tỷ đồng.

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga, Phó đoàn Hải Phòng, đồng tình chuyển từ quản lý theo quy trình, thủ tục sang kết quả, song cho rằng dự thảo phải phân biệt rõ sản phẩm được tạo ra với hiệu quả người dân thực sự nhận được. Một ngôi trường được xây dựng, trạm y tế được nâng cấp, thiết chế văn hóa được đầu tư hay hộ nghèo được hỗ trợ sinh kế mới chỉ là sản phẩm đầu ra. Những công trình, khoản hỗ trợ này chưa đồng nghĩa mục tiêu của chương trình đã hoàn thành.

“Xây được trường nhưng chất lượng học tập không cải thiện thì mục tiêu giáo dục chưa thể coi là hoàn thành”, bà Nga nói.

Tương tự, trạm y tế được đầu tư nhưng người dân vẫn khó tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe ban đầu thì chính sách chưa đạt hiệu quả. Hộ nghèo được hỗ trợ sinh kế nhưng sau đó tái nghèo, hoặc nhà văn hóa xây xong ít người sử dụng cũng cho thấy nguồn lực chưa tạo ra thay đổi thực chất.

Đại biểu đề nghị đánh giá chương trình theo hai tầng. Tầng thứ nhất đo số công trình, thiết bị, người được hỗ trợ, tiến độ và mức giải ngân. Tầng thứ hai đo kết quả đối với người dân, như thu nhập có tăng bền vững hay không, khả năng tiếp cận giáo dục, y tế, văn hóa có được cải thiện và khoảng cách phát triển giữa các vùng có thu hẹp.

Theo bà, hiệu quả cuối cùng phải được trả lời bằng câu hỏi: “Những khoản đầu tư đó đã làm thay đổi cuộc sống của người dân như thế nào?”.

Đại biểu Lý Thị Lan, Phó đoàn Tuyên Quang, đề nghị trao cho địa phương quyền lựa chọn cách hỗ trợ phù hợp với điều kiện thực tế. Trung ương xác định mục tiêu, đối tượng, tiêu chuẩn và nguồn lực; địa phương quyết định phương thức thực hiện trong phạm vi được giao và chịu trách nhiệm về kết quả.

Tuy nhiên, năng lực triển khai giữa các xã, nhất là tại miền núi, biên giới và vùng đồng bào dân tộc thiểu số, còn chênh lệch. Trong khi phần lớn nhiệm vụ được thực hiện ở cơ sở, nhiều xã chưa đủ khả năng làm thủ tục đầu tư, đấu thầu, mua sắm và quản lý tài chính.

Bà Lan cho rằng xã nên chủ động thực hiện nhiệm vụ thuộc thẩm quyền và khả năng. Những khâu chuyên môn, kỹ thuật phức tạp cần được cấp tỉnh hướng dẫn, hỗ trợ. Với công trình nhỏ, kỹ thuật đơn giản và trực tiếp phục vụ cộng đồng, thủ tục cần được rút gọn để xã dễ triển khai và chịu trách nhiệm.

Đại biểu cũng đề nghị xây dựng hệ thống hướng dẫn số dùng chung, giúp cán bộ xã tra cứu đối tượng thụ hưởng, mức hỗ trợ, nguồn vốn, thẩm quyền, hồ sơ và quy trình. Khi dữ liệu được chuẩn hóa, có thể ứng dụng trí tuệ nhân tạo để hướng dẫn, tra cứu và cảnh báo sai sót.

Đại biểu Bùi Văn Dũng, Ủy ban Kinh tế và Tài chính, cho rằng tích hợp 4 chương trình không thể chỉ là gộp tên gọi và đầu mối quản lý. Các lĩnh vực giảm nghèo, nông thôn, dân tộc thiểu số, giáo dục, y tế và văn hóa có quan hệ chặt chẽ, cùng hướng tới nâng cao chất lượng sống của người dân. “Nghèo đói không chỉ được đo bằng thu nhập. Phát triển nông thôn không chỉ là đầu tư hạ tầng. Phát triển vùng dân tộc thiểu số cũng không thể tách rời giáo dục, y tế, văn hóa và sinh kế”, ông nói.

Việc tích hợp cần khắc phục tình trạng nguồn lực phân tán, đối tượng và thủ tục chồng chéo. Nếu bên trong vẫn duy trì nhiều cơ chế phân bổ, định mức, thủ tục và hệ thống báo cáo riêng, 4 chương trình có thể biến thành một “siêu chương trình” lớn và phức tạp hơn.

Giải trình cuối phiên, Bộ trưởng Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết việc tích hợp không thu hẹp mục tiêu, phạm vi, đối tượng hay mức ưu đãi, mà thay đổi cách tổ chức để sử dụng hiệu quả hơn nguồn lực của Nhà nước và người dân. Chương trình sẽ chuyển từ quản lý theo quy trình sang kết quả, đồng thời tăng phân cấp theo phương châm “địa phương quyết, địa phương làm và địa phương chịu trách nhiệm”.

Sơn Hà