Hà Nội tạo ‘lá phổi xanh’ kiểm soát ô nhiễm không khí

Theo Quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm, Hà Nội định hướng quản lý chất lượng không khí theo cấu trúc không gian toàn đô thị thay vì xử lý ô nhiễm như vấn đề môi trường đơn lẻ.

Quy hoạch xác định tình trạng suy giảm chất lượng không khí tại Hà Nội xuất phát từ sự gia tăng phương tiện giao thông, phát thải công nghiệp, hoạt động xây dựng và đốt phế phẩm nông nghiệp. Vì vậy thành phố định hướng phát triển đô thị theo mô hình “nén – xanh”, lấy giao thông công cộng, TOD, vành đai xanh và hạ tầng sinh thái làm nền tảng để giảm mật độ phát thải thay vì giảm mật độ dân cư.

Đây được xem là thay đổi lớn trong định hướng phát triển của Hà Nội khi thành phố vẫn đặt mục tiêu tăng trưởng cao, mở rộng không gian đô thị và quy mô dân số khoảng 17-19 triệu người giai đoạn 2046-2065 nhưng đồng thời phải kiểm soát ô nhiễm và nâng chất lượng sống.

Theo quy hoạch, Hà Nội chia không gian quản lý chất lượng không khí thành 3 vùng. Trong đó, vùng bảo vệ không khí nghiêm ngặt gồm khu vực nội đô lịch sử, trung tâm chính trị – hành chính, khu dân cư mật độ cao, các khu vực thường xuyên ghi nhận chỉ số AQI ở mức kém trở lên hoặc có nguy cơ tích tụ ô nhiễm cao. Đây cũng là nơi tập trung trường học, bệnh viện và nhóm dân cư nhạy cảm cần được bảo vệ nghiêm ngặt về môi trường sống.

Vùng kiểm soát phát thải cao gồm khu vực vành đai 2, 3, 4; các khu đô thị mở rộng, khu công nghiệp, cụm công nghiệp và trung tâm logistics – nơi tập trung nguồn phát thải lớn từ giao thông, xây dựng và sản xuất công nghiệp.

Vùng đệm sinh thái – hấp thụ ô nhiễm gồm hành lang sông Hồng, hệ thống sông Nhuệ – Đáy, sông Tô Lịch, hồ điều hòa, hồ cảnh quan, rừng đặc dụng, rừng phòng hộ, cây xanh đô thị, hành lang xanh, vành đai xanh, nêm xanh và khu vực sản xuất nông nghiệp. Đây là vùng có chức năng hấp thụ, điều hòa và phân tán chất ô nhiễm cho toàn đô thị.

4 nhóm giải pháp cải thiện chất lượng không khí

Để cải thiện chất lượng không khí, Hà Nội xác định 4 nhóm giải pháp trọng tâm gồm giao thông, công nghiệp – xây dựng, đô thị – dân cư và điều phối vùng.

Trong lĩnh vực giao thông, thành phố ưu tiên phát triển hệ thống giao thông công cộng xanh gắn với mô hình TOD, các tuyến đường sắt đô thị xuyên tâm – vành đai và lộ trình chuyển đổi phương tiện từ nhiên liệu hóa thạch sang xe điện.

Quy hoạch cũng đặt mục tiêu hình thành các vùng phát thải thấp tại khu vực nội thành, khu du lịch, khu tập trung đông người nhằm kiểm soát phương tiện phát thải lớn và giảm áp lực ô nhiễm tại khu vực trung tâm.

Ở lĩnh vực công nghiệp và xây dựng, Hà Nội sẽ di dời các cơ sở phát thải lớn, làng nghề ô nhiễm ra khỏi khu vực dân cư; chuyển đổi các khu công nghiệp, cụm công nghiệp truyền thống sang mô hình công nghiệp sinh thái, phát thải thấp.

Các công trình xây dựng mới phải áp dụng tiêu chí phát thải thấp như kiểm soát bụi, sử dụng vật liệu xanh và tiết kiệm năng lượng. Các làng nghề cũng được phân vùng theo mức độ phát thải để kiểm soát ô nhiễm.

Trong nhóm giải pháp đô thị và dân cư, thành phố đặt mục tiêu tăng tỷ lệ cây xanh, mặt nước, công viên mở; duy trì nghiêm ngặt hành lang xanh, vành đai xanh và các nêm xanh để cân bằng vi khí hậu, tăng khả năng tự làm sạch không khí và tạo vùng đệm sinh thái cho đô thị.

Hà Nội cũng xác định bảo vệ nghiêm ngặt rừng phòng hộ Sóc Sơn, rừng quốc gia Ba Vì cùng hệ thống hồ điều hòa, sông Hồng và các dòng sông nội đô như một phần hạ tầng môi trường của Thủ đô. Các dòng sông như Tô Lịch, Nhuệ, Đáy sẽ được hồi sinh nhằm cải thiện hệ sinh thái và môi trường đô thị.

Về điều phối vùng, Hà Nội được xác định đóng vai trò chủ trì phối hợp với các địa phương trong Vùng Thủ đô nhằm kiểm soát ô nhiễm liên vùng, đồng bộ quy chuẩn khí thải và chia sẻ dữ liệu quan trắc môi trường. Thành phố định hướng ứng dụng AI, dữ liệu lớn và mô hình “bản sao số” để giám sát phát thải, quản lý chất lượng không khí theo thời gian thực.

Hà Nội cũng ưu tiên đầu tư mạng lưới trạm quan trắc tự động, liên tục tại nội thành, các khu công nghiệp và cụm công nghiệp; kết nối đồng bộ với hệ thống quan trắc môi trường quốc gia nhằm kiểm soát chặt khí thải xe cơ giới và công nghiệp.

Theo quy hoạch, các chương trình giảm ô nhiễm không khí, phát triển đô thị phát thải thấp và chuyển đổi giao thông xanh được xếp vào nhóm dự án ưu tiên triển khai cấp bách giai đoạn 2026-2030.

Sơn Hà