Hơn 4,8 triệu trẻ Việt thừa cân béo phì, gần một triệu mắc gan nhiễm mỡ

Tỷ lệ béo phì ở trẻ Việt Nam tăng 8,7% trong giai đoạn 2010-2025, cao thứ 4 thế giới, một triệu trẻ đối mặt với tăng huyết áp, gan nhiễm mỡ, tiểu đường.

Số liệu mới nhất từ Liên đoàn Béo phì Thế giới (WOF) được PGS.TS.BS Huỳnh Thị Vũ Quỳnh, Trưởng khoa Thận – Nội tiết, Bệnh viện Nhi Đồng 2, Phó trưởng Bộ môn Nhi, Đại học Y Dược TP HCM, nêu tại hội thảo Kiểm soát tình trạng béo phì tại TP HCM – thực trạng và chiến lược chiều 14/8. Theo đó, Việt Nam nằm trong nhóm 10 quốc gia có tốc độ gia tăng béo phì ở trẻ nhanh nhất thế giới giai đoạn 2010-2025, đứng thứ 4 sau Liberia, Uganda và Pakistan.

Năm 2025, Việt Nam ước tính có hơn 2,2 triệu trẻ 5-9 tuổi béo phì và hơn 2,6 triệu trẻ 10-19 tuổi thừa cân hoặc béo phì. Tỷ lệ cao nhất ở khu vực thành thị, sau đó đến nông thôn và thấp nhất ở miền núi.

Xu hướng này diễn ra rõ hơn ở các nước thu nhập thấp và trung bình. Dự báo số trẻ béo phì ở nhóm nước thu nhập thấp có thể tăng hơn gấp đôi, từ 13 triệu năm 2025 lên 27 triệu vào năm 2040, trong khi nhóm nước thu nhập cao giảm nhẹ từ 30 triệu xuống 29 triệu trẻ nhờ chính sách và nguồn lực kiểm soát.

Theo PGS Quỳnh, nhiều phụ huynh xem trẻ béo phì là “hơi mập”, ảnh hưởng ngoại hình, thay vì là một bệnh lý cần can thiệp. Trong khi đó, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) định nghĩa béo phì là tình trạng tích tụ bất thường hoặc quá mức mô mỡ gây ảnh hưởng đến sức khỏe; Hiệp hội Y khoa Mỹ (AMA) cũng xếp đây là một tình trạng bệnh lý cần điều trị và phòng ngừa.

Trẻ Việt sống trong môi trường dễ tăng cân

Béo phì ở trẻ là kết quả của nhiều yếu tố như di truyền, nội tiết, thần kinh, thuốc sử dụng và môi trường sống, trong đó môi trường thực phẩm và lối sống đóng vai trò quan trọng. Trẻ ngày càng dễ tiếp cận nước ngọt, thức ăn nhanh, bánh kẹo và thực phẩm giàu năng lượng; quảng cáo và các nền tảng giao hàng càng khiến những sản phẩm này trở nên thuận tiện.

Theo số liệu UNICEF được bác sĩ dẫn tại hội thảo, giai đoạn 2014-2019, tỷ lệ tiêu thụ đồ uống có ga ở trẻ Việt Nam tăng 39%, thức ăn nhanh ngọt tăng 34% và thức ăn nhanh mặn tăng 28%. Khoảng 35% trẻ 13-17 tuổi uống nước ngọt có ga ít nhất một lần mỗi ngày, 17% ăn thức ăn nhanh ít nhất một lần mỗi tuần, trong khi 12% trẻ 2-5 tuổi ăn bánh kẹo mỗi ngày.

Cơ hội vận động của trẻ cũng hạn chế. Khoảng 76% trẻ 13-17 tuổi hoạt động thể lực dưới một giờ mỗi ngày; 41% trẻ không sử dụng phương tiện chủ động để đến trường và 41% trường THCS, THPT không có sân chơi thể thao.

“Con đi học cả ngày, tối học thêm, về làm bài tập rồi hết ngày, bố mẹ cũng bận nên không có thời gian đưa trẻ đi bơi hoặc tham gia các hoạt động thể lực”, PGS Quỳnh nói. Theo bà, trong bối cảnh này, chỉ khuyên trẻ “ăn ít đi, vận động nhiều hơn” là chưa đủ nếu môi trường sống không thay đổi.

Béo phì kéo theo bệnh vốn thường gặp ở người trưởng thành

Béo phì ảnh hưởng đến nhiều cơ quan, làm tăng nguy cơ mắc bệnh mạn tính ngay từ tuổi nhỏ. Khoảng 50-80% trẻ béo phì có thể tiếp tục béo phì khi trưởng thành, trong khi mô mỡ tích tụ và lối sống ít vận động kéo dài làm tăng nguy cơ rối loạn chuyển hóa, bệnh tim mạch.

Theo World Obesity Atlas 2026, BMI cao liên quan đến khoảng 991.000 trẻ Việt Nam 5-19 tuổi mắc bệnh gan nhiễm mỡ liên quan rối loạn chức năng chuyển hóa, 515.000 trẻ tăng mỡ máu, 352.000 trẻ tăng huyết áp và 163.000 trẻ tăng đường huyết trong năm 2025. Đây là những rối loạn có thể xuất hiện từ nhỏ và kéo dài đến tuổi trưởng thành nếu không được kiểm soát.

Tăng huyết áp ở trẻ cũng đang thay đổi về nguyên nhân. Nếu trước đây phần lớn trường hợp là tăng huyết áp thứ phát, hiện 30-50% trường hợp tăng huyết áp nguyên phát ở trẻ có liên quan đến béo phì. Đái tháo đường type 2 vốn hiếm gặp cách đây khoảng 20 năm, nay chiếm 30-40% trường hợp đái tháo đường ở trẻ.

Béo phì còn liên quan đến xơ vữa động mạch, nhồi máu cơ tim, đột quỵ, ngưng thở khi ngủ, hội chứng buồng trứng đa nang, bệnh thận và các vấn đề cơ xương khớp. “Đây không còn là vấn đề ngoại hình. Trẻ béo phì có thể mang theo nhiều bệnh mạn tính đến tuổi trưởng thành”, bác sĩ nói.

Dự kiến đến năm 2060, Việt Nam có thể phải chi 103 tỷ USD để ứng phó với gánh nặng béo phì, tương đương khoảng 2,81% GDP. Chi phí gồm khám, xét nghiệm, thuốc, phẫu thuật, theo dõi lâu dài và các khoản gián tiếp như bố mẹ nghỉ làm đưa con đi khám, trẻ nghỉ học, đi lại, phục hồi chức năng.

Một số thuốc điều trị béo phì cho trẻ trên 12 tuổi có thể tốn 6-7 triệu đồng mỗi tháng. Béo phì cũng ảnh hưởng chất lượng sống, tâm lý, khả năng tham gia các hoạt động xã hội và về lâu dài có thể tác động đến cơ hội nghề nghiệp.

Cần thay đổi môi trường để trẻ dễ kiểm soát cân nặng

Theo PGS Quỳnh, phụ huynh cần xem béo phì là bệnh lý và can thiệp ngay khi trẻ bắt đầu thừa cân, thay vì chờ cân nặng tăng nhiều. Không phải trẻ nào cũng cần giảm cân nhanh. Với trẻ còn tăng trưởng chiều cao, mục tiêu có thể là duy trì cân nặng để BMI giảm dần theo thời gian dưới sự theo dõi của nhân viên y tế.

Gia đình nên hạn chế nước ngọt, thức ăn nhanh và đồ ăn vặt nhiều năng lượng, đồng thời tạo điều kiện để trẻ vận động thường xuyên. “Chúng ta cần tạo ra một môi trường sống mặc định lành mạnh, để trẻ có thể kiểm soát cân nặng mà không phải liên tục cố gắng”, bác sĩ nói.

Tuyến y tế cơ sở cần tăng cường theo dõi cân nặng, chiều cao, BMI và vòng eo để phát hiện sớm trẻ có nguy cơ; những trẻ béo phì kèm biến chứng cần được chuyển đến cơ sở chuyên khoa. Ở cấp độ chính sách, PGS Quỳnh cho rằng cần phối hợp giữa ngành y tế, giáo dục và các cơ quan liên quan, từ chăm sóc sức khỏe trước sinh, phòng ngừa béo phì ở mẹ, thúc đẩy nuôi con bằng sữa mẹ đến xây dựng môi trường ăn uống, vận động lành mạnh tại trường học.

Dịp này, Sở Y tế TP HCM, Sở Giáo dục và Đào tạo TP HCM cùng Novo Nordisk Việt Nam ký biên bản ghi nhớ hợp tác triển khai chương trình “Thành phố vì sức khỏe thế hệ tương lai – Cities for Better Health”, với sự chứng kiến của lãnh đạo TP HCM và Đại sứ quán Đan Mạch tại Việt Nam. TP HCM là thành phố đầu tiên Việt Nam và thứ 57 trên thế giới gia nhập mạng lưới này, hướng tới phòng ngừa thừa cân, béo phì ở trẻ.

Lê Phương