‘Khải hoàn môn’ ở Hồ Gươm

Phạm Hùng Phong

Kỹ sư Công nghệ thông tin

Nhà tôi ở phố Hai Bà Trưng, suốt tuổi thơ tôi là những trò nghịch ngợm quanh Hồ Gươm.

Mỗi lần tàu điện chạy qua, tôi và đám bạn trong xóm lặn xuống hồ nghe tiếng tàu chạy. Có lần cả nhóm bị bảo vệ bắt, thu quần áo và yêu cầu học thuộc nội quy mới thả cho về.

Năm 1982, Hà Nội có sự kiện bắn pháo hoa, người dân tụ tập quanh hồ đông chưa từng có. Xem xong, đám đông chen lấn, xô đẩy, có người rơi xuống hồ. Ai đó hô to: “Quây lại thành vòng tròn để bảo vệ trẻ con”. Tôi và em gái cuối cùng cũng an toàn về nhà, nhưng đứa mất dép, đứa mất quần.

Những ký ức ấy không chỉ có ở riêng tôi; với nhiều người, Hồ Gươm đã trở thành một phần thân thuộc.

Tôi có nhiều người bạn nước ngoài từng đến Hà Nội vài chục năm trước nay trở lại. Họ không nhớ khách sạn từng ở, không nhớ nổi địa chỉ của tiệm may từng ghé. Nhưng khi nói đến Hồ Gươm, tất cả đều nhớ rõ về từng công trình nhỏ ven hồ với tình cảm trìu mến đặc biệt.

Vì thế, tôi đặc biệt chú ý khi Hà Nội công khai phương án điều chỉnh quy hoạch khu vực Hồ Gươm và phụ cận trên phạm vi khoảng 65,89 ha, hướng tới tái thiết, chỉnh trang và tổ chức lại không gian khu vực Hồ Gươm. Đây vẫn là phương án đang được lấy ý kiến, chưa phải quy hoạch đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt. Người dân được góp ý từ ngày 7/9 đến hết ngày 26/9.

Tôi hiểu nhu cầu phải chỉnh trang một không gian quan trọng như Hồ Gươm. Hà Nội cần những không gian công cộng tốt hơn, hạ tầng tốt hơn, cảnh quan được tổ chức hợp lý hơn và những quảng trường đủ sức phục vụ các hoạt động văn hóa, cộng đồng.

Nhưng điều khiến tôi băn khoăn là trong những hình ảnh được công bố, công trình “Khải hoàn môn” cao khoảng 36 m, được giới thiệu như là một biểu tượng mới làm điểm nhấn cho Hồ Gươm.

Tôi không phản đối việc Hà Nội có thêm một công trình đẹp. Nhưng Hồ Gươm có thực sự cần thêm một biểu tượng để trở thành biểu tượng hay không?

Với tôi, Hồ Gươm luôn là một biểu tượng.

Một mặt hồ không quá lớn. Tháp Rùa nhỏ giữa mặt nước rêu xanh. Một cây cầu đỏ. Những hàng cây. Những dãy phố cũ. Những người Hà Nội đi bộ quanh hồ vào buổi sáng. Các cụ già tập thể dục, những đứa trẻ chạy chơi, các bạn trẻ hẹn nhau, những du khách đứng bên hồ chụp ảnh.

Những thứ ấy nghe có vẻ bình thường. Nhưng với tôi, đó là cảm giác độc đáo và độc nhất về Hà Nội mà không một nơi nào khác, một công trình nào khác ở Thủ đô có thể mang lại.

Cách đây gần 20 năm, tôi từng đề xuất làm sạch Hồ Gươm. Khi ấy, ý tưởng của tôi là tài trợ định kỳ vớt rác trên hồ bằng tiền của doanh nghiệp tư nhân. Người chèo thuyền mặc áo tứ thân và rác được che kín đưa đi xử lý. Tôi gửi đề án lên thành phố rồi được hướng dẫn xuống quận, sau đó sang Ban Quản lý Phố cổ.

Một đề án không vụ lợi gì, chỉ như một chút trách nhiệm xã hội, để góp phần gìn giữ nét xanh sạch của trái tim Thủ đô. Dù vậy, cuối cùng, câu trả lời tôi nhận được là: “Khó khả thi vì hồ Hoàn Kiếm là khu vực rất nhạy cảm”.

Tôi từng lấy làm khó hiểu, nhưng sau hơn 20 năm sau, tôi nghĩ câu trả lời đó là đúng đắn.

Hồ Gươm là một không gian “nhạy cảm” bởi mỗi thay đổi ở đây tác động đến tình cảm, ký ức, và di sản của nhiều thế hệ, nhiều cộng đồng. Đây cũng là không gian công cộng, không của riêng ai.

Trước đây, tôi cũng từng băn khoăn khi Hà Nội có ý định loại bỏ một số cây xanh quanh khu vực tượng đài Lý Thái Tổ và đưa hệ thống nhạc nước vào không gian quanh hồ. Khi ấy, tôi lo rằng những ánh đèn nhấp nháy, âm thanh và các thiết bị mới có thể làm mất đi sự yên tĩnh, cổ kính vốn có của nơi này.

Bây giờ, trước một đồ án có quy mô lớn hơn rất nhiều, tôi nghĩ rằng sự thận trọng là càng cần thiết. Hồ Gươm hài hòa bởi tỷ lệ nhỏ, thấp, thoáng và sự cân bằng giữa mặt nước – cây xanh – kiến trúc cũ. Những công trình quá to cao cạnh Hồ Gươm sẽ làm thay đổi đường chân trời, góc nhìn, tỷ lệ không gian và cách mọi người cảm nhận toàn bộ khu vực.

Nếu quy hoạch tổng quan tốt, các công trình mới có thể trở thành những tác phẩm kiến trúc có giá trị. Nhưng nếu không phù hợp, các công trình mới sẽ như những võ sĩ quyền Anh bỗng đâu thượng đài, biến Hồ Gươm thành một sàn đấu kiến trúc, nơi những thứ vốn không thuộc về nhau tranh nhau gây chú ý.

Hồ Gươm bao đời nay là một tài sản thương hiệu.

“Đây Hồ Gươm, Hồng Hà, Hồ Tây
Đây lắng hồn núi sông ngàn năm”.

Tôi e mọi ý định hiện đại hóa Hồ Gươm bằng công nghệ, bằng những công trình hiện đại chắc chắn không làm cho Hồ Gươm trở nên nổi tiếng hơn.

Giá trị của một thành phố không chỉ ở những gì được xây thêm. Điều quan trọng, theo tôi, những người kế thừa di sản cần đủ tinh tế để biết giữ lại những gì tinh túy nhất.

Phạm Hùng Phong