Lý do người Việt kết hôn ngày càng muộn

21h30, khi đơn hàng cuối cùng được gửi đi, Bùi Dũng cầm điện thoại và bắt đầu nhiệm vụ thứ hai trong ngày: Tìm vợ.

Trong cửa sổ chat, chàng trai 35 tuổi ở Thanh Xuân, Hà Nội, nói chuyện với cô gái 33 tuổi do dịch vụ mai mối giới thiệu. Anh sửa tin nhắn vài lần trước khi bấm gửi, sao cho không quá vồn vã tạo áp lực, cũng không hời hợt khiến đối phương nghĩ mình thiếu nghiêm túc.

Gửi xong, Dũng mở email trả lời 7 phụ nữ đã phản hồi bài đăng tìm bạn gái của anh trên trang web hẹn hò. Công việc này tốn thêm của anh gần hai tiếng.

Đây là một buổi tối bình thường giống như 5 năm qua của Dũng. Anh từng 6 lần đăng bài giới thiệu bản thân trên các nền tảng hẹn hò, bỏ tiền tham gia các dịch vụ mai mối và thậm chí mất 500 triệu đồng vì sập bẫy một đường dây lừa đảo chuyên nhắm vào nam giới độc thân. Bây giờ, anh trò chuyện với nhiều người cùng lúc để tăng xác suất thành công.

Những người cảm thấy “khó kết hôn” như Dũng có xu hướng ngày càng tăng. Theo Cục Thống kê, tính đến cuối năm 2024 Việt Nam có khoảng 20 triệu người độc thân. Tuổi kết hôn trung bình lần đầu của người Việt cũng liên tục tăng. Giai đoạn 1999-2019, tuổi kết hôn tăng 1,1 tuổi (từ 24,1 lên 25,2). Trong 5 năm tiếp theo (2019-2024), con số này tăng thêm 2,1 tuổi, chạm mốc 27,3, thậm chí ở một số địa phương đã vượt mốc 30. Nhịp độ tăng này nhanh gấp gần 8 lần so với hai thập niên trước.

Theo các nhà xã hội học, thực trạng này xuất phát từ sự “lạm phát” cột mốc cuộc đời, hôn nhân bị trì hoãn do người trẻ mất nhiều thời gian hơn cho các cột mốc khác như học vấn, ổn định công việc, tích lũy tài chính và mua nhà.

GS TS Ngô Thị Phương Lan của ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn TP HCM cho biết áp lực cạnh tranh, chi phí sinh hoạt cao khiến người trẻ khó gánh vác nhiều trọng trách cùng lúc. Quá trình trưởng thành kéo dài hơn với việc ổn định kinh tế và chỗ ở được ưu tiên. “Kết hôn muộn không phải do người trẻ kén chọn, mà là cách họ chủ động thích ứng với điều kiện kinh tế, xã hội của đời sống hiện đại”, bà Lan nói.

Hành trình của Bùi Dũng là một ví dụ. Sau vài năm đi làm, anh trở về phụ giúp khi xưởng dầu nhớt của gia đình khủng hoảng. Đến khi công việc và thu nhập ổn định, anh đã qua tuổi 30.

Lúc này, vòng tròn xã hội thu hẹp khiến anh phải tìm đến dịch vụ mai mối. “Nhưng mai mối cũng khó vì hai bên đều dò xét, sợ đối phương không thành thật nên việc hẹn hò cứ rơi vào luẩn quẩn”, anh cho biết.

Đây là nghịch lý của quá trình trưởng thành hiện đại. Càng dành nhiều thời gian tạo dựng sự ổn định cho hôn nhân, người trẻ càng mất đi cơ hội và không gian để tìm kiếm bạn đời.

“Khi một người chưa thể định vị bản thân, họ rất khó ký vào bản cam kết trọn đời với người khác”, bà Lan nói.

Thanh Hà, 35 tuổi, viên chức tại Khánh Hòa rơi vào cảnh tương tự. Trước đây cô vạch lộ trình cho cuộc đời mình là ổn định công việc năm 23 tuổi, kết hôn ở tuổi 25 và sinh hai con trước ngưỡng 30. Nhưng ngày nhận bằng thạc sĩ năm 30 tuổi, cô nhận ra mục tiêu tìm kiếm bạn đời gần như bất khả thi do đối tượng phù hợp quá ít. Dù hạ tiêu chuẩn ngoại hình và tài chính, Hà vẫn chưa tìm được người đồng hành.

“Có lúc tôi rơi vào cảm giác chênh vênh, lo sợ tương lai phải sống một mình”, Hà kể.

Sự thay đổi về giá trị hôn nhân

Cách người Việt định nghĩa về hôn nhân đã khác. Nhà xã hội học người Mỹ Andrew Cherlin nói ở các thế hệ trước, hai người thường cưới nhau ở tuổi 20 khi chưa có tích lũy, cùng nhau xây dựng sự nghiệp. Hôn nhân lúc đó trở thành viên gạch nền (cornerstone). Ngày nay, hôn nhân trở thành “viên gạch nóc” (capstone) – thứ cuối cùng được đặt ra sau khi các mục tiêu khác đã hoàn thành.

“Không phải giá trị của hôn nhân giảm đi, mà là thứ tự của nó trong cuộc đời đang thay đổi”, GS Lan phân tích. “Hôn nhân ngày càng ít được xem như dấu mốc buộc phải hoàn thành ở một độ tuổi nhất định”.

Tuy nhiên, thực tế là khi đã đạt được nhiều điều kiện từng được xem là cần thiết cho hôn nhân, một người vẫn khó tìm được bạn đồng hành. Anh Quang Minh, 42 tuổi, giám đốc một doanh nghiệp xây dựng ở Vĩnh Phúc, dành trọn tuổi trẻ cho công việc. Khi công ty phát triển vững chắc, anh lại chật vật tìm bạn đời. Mối tình 5 năm với bạn gái kém 14 tuổi đứt gánh vì cô muốn dành thêm thời gian trải nghiệm tuổi trẻ.

“Ngày xưa đi công trình biền biệt nên khó yêu đương. Nay có kinh tế, có thời gian chuyện tình cảm vẫn không dễ”, anh nói.

Bà Wei-Jun Jean Yeung, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Gia đình và Dân số (Đại học Quốc gia Singapore – NUS), cho biết xu hướng kết hôn muộn tại Việt Nam là hệ quả của hiện tượng “hiện đại hóa nén” (compressed modernization) – kinh tế, xã hội thay đổi với tốc độ nhanh gấp nhiều lần phương Tây.

“Bước tiến ngoài xã hội không tương thích với những kỳ vọng truyền thống gán lên vai phụ nữ về nghĩa vụ chăm sóc gia đình”, bà Yeung nói với VnExpress. “Khi phụ nữ độc lập kinh tế, hôn nhân trở thành một ‘tùy chọn’, đặc biệt là khi họ nhận thấy chi phí cơ hội quá lớn phải đánh đổi để làm vợ, làm mẹ”.

Chuyên gia này cũng chỉ ra giá nhà leo thang cùng chuẩn mực “nuôi con hoàn hảo” (intensive parenting) đang đẩy người trẻ vào hai nhóm: chủ động không cưới, hoặc muốn cưới nhưng tài chính chưa đủ.

GS Ngô Thị Phương Lan đánh giá ưu điểm của mô hình “viên gạch chóp” giúp người trẻ bước vào hôn nhân với mức độ tự chủ và trách nhiệm cao hơn. Nhưng bà khuyến cáo không nên biến thành một chuẩn mực cứng nhắc. Sự ổn định hoàn toàn có thể do hai người cùng nhau kiến tạo trong hành trình chung sống.

Để tháo gỡ vấn đề kết hôn muộn ở người Việt, bà Yeung cho rằng không thể dựa vào kêu gọi. “Chính sách cần kiến tạo môi trường để người trẻ lập gia đình mà không phải đánh đổi quá nhiều”, chuyên gia Singapore nói.

Theo bà, các giải pháp bao gồm 5 trụ cột chính gồm: hỗ trợ nhà ở, thúc đẩy bình đẳng cơ hội nghề nghiệp, mở rộng hình thức làm việc linh hoạt, tăng thời gian nghỉ thai sản và phát triển mạng lưới trông giữ trẻ.

Trở lại với Bùi Dũng, sau khi gửi email hồi đáp cuối cùng trong đêm, anh tắt máy. Nhìn người bạn độc thân duy nhất của nhóm vừa cưới vợ khiến anh thêm sốt ruột. “Tôi vẫn luôn mơ cảnh bế con trên tay, chiều tan làm cùng vợ nấu cơm, rửa bát. Chỉ là không biết đến bao giờ mới thành hiện thực”, Dũng nói.

Phan Dương