Lý do nhiều người Alberta muốn ly khai khỏi Canada

Nhiều người dân tỉnh Alberta của Canada tuần trước tới các trung tâm cộng đồng ở Red Deer và Eckville, xếp hàng ký vào bản kiến nghị đòi độc lập khỏi Canada trong chiến dịch Stay Free Alberta.

Chính quyền tỉnh Alberta cuối tháng trước cho phép Stay Free Alberta bắt đầu thu thập chữ ký cử tri để tổ chức trưng cầu dân ý về việc tách khỏi Canada. Câu hỏi được họ đưa ra với cử tri là: “Bạn có đồng ý rằng tỉnh Alberta nên trở thành một quốc gia có chủ quyền và chấm dứt tư cách là một tỉnh của Canada hay không?”.

Các sự kiện vận động chữ ký, tọa đàm công khai về các phương án và khả năng tổ chức trưng cầu sau đó diễn ra sôi nổi ở Alberta. Tại Wetaskiwin chiều 16/1, nhiều người xếp hàng từ sớm để chờ ký bản kiến nghị cho biết những bức xúc chính trị, lo lắng tài chính là lý do họ ủng hộ đề xuất này.

“Chúng tôi cần tự do, cần được tự quyết”, bà Chari Laveck nói khi xếp hàng trước Trung tâm Cộng đồng Loneridge. “Nếu độc lập, chúng tôi có thể tự điều hành cuộc sống của mình. Chỉ riêng điều đó đã đáng giá cả triệu đô la. Thuế thu nhập sẽ rẻ hơn, mọi thứ sẽ tốt hơn. Đây là con đường duy nhất”.

Những người khác bày tỏ nỗi bất mãn với chính quyền trung ương Canada, cho rằng tỉnh Alberta đang bị can thiệp quá mức và không có đầy đủ tiếng nói như các tỉnh ở miền đông, viện dẫn Alberta không có quyền tự chủ trong xuất khẩu, đặc biệt là dầu mỏ, cùng nỗi lo về an ninh tài chính cho các thế hệ sau.

Với nguồn tài nguyên dồi dào, đặc biệt là dầu mỏ, Alberta còn được gọi là “Texas của Canada”. Tỉnh này nắm khoảng 85% trữ lượng dầu của cả nước, phần lớn là dầu cát, góp phần giúp Canada trở thành nhà sản xuất dầu lớn thứ 4 thế giới. Toàn tỉnh sản xuất 80% sản lượng dầu thô, hơn 60% sản lượng khí tự nhiên của cả nước.

Andrew Kaiser, 42 tuổi, cho biết đã lo lắng về quan hệ giữa chính quyền Alberta và chính phủ Canada từ lâu.

Theo Kaiser, vấn đề bắt nguồn từ các quy định khi Alberta gia nhập Canada năm 1905 mà không được phân bổ số nghị sĩ theo quy mô dân số, khiến những tỉnh nhỏ giáp Đại Tây Dương có số nghị sĩ quốc hội trên đầu người cao hơn Alberta.

Sau đợt phân bổ lại năm 2022, quốc hội Canada có 32 nghị sĩ đại diện cho 4 tỉnh giáp Đại Tây Dương với quy mô 2,4 triệu dân, trong khi Alberta chỉ có 37 nghị sĩ đại diện cho 4,4 triệu dân. Các nghị sĩ Alberta chỉ chiếm khoảng 10% tổng số ghế quốc hội, nhưng tỉnh này đóng góp tới 17% GDP cả nước.

“Về cơ bản, chúng tôi đóng góp rất nhiều cho quốc gia, nhưng không có tiếng nói tương xứng. Họ muốn ngăn chúng tôi kiếm tiền từ dầu khí”, Kaiser nói, cho biết ngay cả khi không tách hẳn, anh vẫn mong muốn Alberta có mức độ tự chủ cao hơn, hiến pháp tốt hơn, đảm bảo quyền tự do cá nhân cho người dân.

Nhờ kinh tế mạnh, Alberta đóng góp hàng tỷ USD vào ngân sách chung mỗi năm của Canada, nhưng đã không nhận được khoản nào từ cơ chế thanh toán cân bằng ngân sách kể từ năm 1965.

Điều này không thay đổi ngay cả khi tình trạng dư cung khiến giá dầu toàn quốc lao dốc trong giai đoạn 2014-2016, khiến Alberta mất hơn 100.000 việc làm, rơi vào suy thoái kinh tế nghiêm trọng nhất nhiều thập kỷ.

Kể từ đó, đà phục hồi kinh tế của tỉnh diễn ra chậm chạp, trong khi hàng loạt dự án đường ống dẫn dầu bị đình trệ do tranh chấp pháp lý với các tỉnh khác. Các nhà quan sát cho rằng điều này khiến nhiều người Alberta cảm thấy bất an và bị bỏ rơi.

“Chúng tôi sẵn sàng giúp đỡ các tỉnh khác khi họ gặp khó khăn. Nhưng đến phiên mình, chúng tôi lại bị đối xử thờ ơ, thiệt thòi đủ đường”, bình luận viên cánh hữu Peter Downing cho biết.

Ông Justin Trudeau khi còn làm thủ tướng Canada từng tuyên bố muốn “loại bỏ dần” các mỏ dầu cát ở Alberta theo lời hứa đưa Canada đạt mức phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050. Cam kết này khiến ngành khai thác dầu mỏ ở Alberta hứng chịu chỉ trích.

Theo viện nghiên cứu độc lập Canada West Foundation, dầu cát trở thành “từ cấm kỵ” trong giới hoạt động vì khí hậu, song nguồn tài nguyên này lại là “huyết mạch của kinh tế Canada, góp phần quyết định sự thịnh vượng chung của cả nước”.

“Không phải là người dân kém quan tâm đến biến đổi khí hậu, song quá nhiều thông tin sai lệch về ngành năng lượng khiến cuộc tranh luận trở nên phân cực nghiêm trọng”, Martha Hall Findley, giám đốc Canada West Foundation, giải thích.

Chiến dịch Stay Free Alberta cần thu thập ít nhất 177.732 chữ ký từ người dân Alberta trước 2/5 để có thể tổ chức trưng cầu dân ý về việc giành độc lập cho tỉnh.

Mitch Sylvestre, giám đốc Dự án Thịnh vượng Alberta, nói số lượng chữ ký thu thập sẽ không được công bố cho đến khi kết thúc thời gian trên, song nhận định mức độ hưởng ứng cho thấy chiến dịch “gần như chắc chắn” sẽ đạt chỉ tiêu đề ra.

“Mọi người rất quyết tâm. Họ đã quá mệt mỏi với cách Ottawa đối xử với Alberta, và họ dường như tin rằng đây là lựa chọn duy nhất”, ông Sylvestre nói với truyền thông ngày 16/1. “Chúng tôi muốn một chính quyền nhỏ hơn và để chúng tôi tự kinh doanh, làm ăn mà không can thiệp quá mức”.

Tham gia sự kiện ký kiến nghị ở Calgary, Philippe Perreault cho biết anh đến vì kỳ vọng Alberta tách khỏi Canada rồi sáp nhập vào Mỹ. Perreault gốc Quebec, từng nộp đơn xin định cư tại Florida nhưng không thành, sau đó chuyển đến Alberta để chờ đợi bang này trưng cầu dân ý.

Trong cuộc trưng cầu ở Quebec năm 1995, khi phe ủng hộ tách khỏi Canada suýt chiến thắng, Perreault chưa đủ tuổi bỏ phiếu. Anh tin Alberta có cơ hội phát triển kinh tế cao hơn nếu giành được độc lập, nhờ gánh nợ thấp hơn.

Gord Larson, thợ ống nước, đã nghĩ đến việc Alberta tách khỏi Canada ít nhất từ nhiệm kỳ hai của cựu thủ tướng Trudeau. “Tôi mừng vì ngày càng nhiều người cảm thấy giống tôi. Tôi không còn thấy mình đơn độc”, Larson nói.

“Tôi sẵn sàng chờ đợi, thậm chí 10 tiếng, để ký vào bản kiến nghị”, Cordy Bello, người dân xếp hàng tại sự kiện ở Edmonton ngày 17/1, nói. “Tôi muốn các con tôi có thể tự quyết định tương lai của mình”.

Truyền thông Canada ghi nhận rất ít người Alberta muốn gia nhập Mỹ như Philippe Perreault, dù một số đánh giá cao hiến pháp Mỹ và cách cử tri có thể trực tiếp bầu nhiều vị trí hơn trong chính quyền, như thẩm phán.

“Tôi muốn Alberta giành được độc lập, với những quy tắc tương tự hệ thống chính trị Mỹ, nơi người dân được tham gia nhiều hơn, có tiếng nói lớn hơn”, Colleen Willis, tài xế xe buýt ở Calgary, nói.

Hơn 20 sự kiện ký kiến nghị dự kiến diễn ra trên toàn tỉnh trong những tuần tới.

Đức Trung (Theo CBC, Globe and Mail, CTV News)