Ngày ‘xếp hạng’ những đứa trẻ

Trần Phú Dũng

Giảng viên, thạc sĩ Luật

Gia đình em họ tôi có con dự thi tốt nghiệp THPT năm nay. Điều khiến bố mẹ cháu thấp thỏm là điểm số. Còn điều khiến chúng tôi thấp thỏm hơn là những gì sẽ diễn ra chỉ ít phút sau khi kết quả được công bố. Đã có những đứa trẻ khác bị bố mẹ mắng rả rích hết cả mùa hè, khiến họ hàng chú bác cũng buồn lây.

Hôm nay, hơn một triệu đứa trẻ sẽ biết điểm kỳ thi tốt nghiệp THPT. Chỉ vài con số hiện lên trên màn hình, với nhiều gia đình, đó có thể là khoảnh khắc vui nhất của mùa hè, cũng có thể là khoảnh khắc nặng nề nhất.

Sẽ có những ngôi nhà vỡ òa trong tiếng cười khi con chạm đến nguyện vọng mơ ước. Cũng có những cánh cửa phòng khép lại sớm hơn thường lệ, khi một học sinh lặng lẽ đối diện với kết quả chưa như mong đợi. Ngay sau khi bảng điểm được công bố, những đứa trẻ sẽ bắt đầu một cuộc đua ngầm khác: sự so sánh của người lớn.

“Được bao nhiêu điểm?”, “Đỗ trường nào”… Những câu hỏi tò mò sẽ xuất hiện trong bữa cơm, trên các nhóm chat, đầu ngõ và cả trên mạng xã hội. Phần lớn đều xuất phát từ sự quan tâm hoặc mong muốn chia sẻ niềm vui. Nhưng dữ liệu khi được gom đủ nhiều, sẽ tự động lập thành một dãy số làm thước đó giá trị của đứa trẻ này trong sự đối sánh với đứa trẻ khác.

Có lẽ chỉ những gia đình có con đạt kết quả chưa như mong muốn mới cảm nhận hết sức nặng của những lời hỏi thăm tưởng như rất bình thường ấy.

Nhiều năm trước, tôi có người bạn chỉ đạt mức điểm vừa đủ để vào một trường cao đẳng. Sau ngày biết điểm, cậu gần như không dám ra khỏi nhà. Giờ đây, khi đã trở thành chủ một doanh nghiệp nhỏ, tạo việc làm cho hàng chục lao động, cậu nói mình vẫn không khỏi mặc cảm khi gặp lại bạn bè trong những lần họp lớp, hội khóa. Ký ức mùa hè năm đó luôn là thứ cảm giác rất khó chịu với cậu mỗi khi nhớ về.

Nhưng nhìn bạn, tôi chỉ nhận ra rằng cuộc đời hiếm khi diễn tiến theo một đường thẳng dễ hình dung như ta kỳ vọng hoặc định kiến với những đứa trẻ trên bảng xếp hạng điểm thi.

Một bảng điểm chỉ phản ánh kết quả của vài buổi thi, hoặc dài hơn là của 12 năm học. Nhưng nó không thể quyết định một con người sẽ trở thành ai sau mười hay hai mươi năm nữa.

Điều quyết định một cuộc đời không chỉ là kiến thức tích lũy ở tuổi mười tám. Đó còn là sự trung thực, tinh thần trách nhiệm, khả năng thích nghi, ý chí vượt qua thất bại và thói quen học hỏi suốt đời. Những phẩm chất ấy không có trong bất kỳ bảng điểm nào, nhưng lại quyết định một người có thể đi được bao xa.

Luôn có nhiều lối đi để đến thành công.

Có người bước vào đại học bằng số điểm rất cao nhưng rồi nhận ra mình chọn nhầm ngành. Có người không đỗ nguyện vọng, học nghề, đi làm, tích lũy kinh nghiệm rồi tiếp tục học để tìm thấy công việc phù hợp. Có người khởi đầu chậm hơn bạn bè vài năm nhưng lại bền bỉ tiến về phía trước và đạt được thành công theo cách của riêng mình.

Khi nhìn vào những người thành đạt ở tuổi bốn mươi hay năm mươi, hiếm ai còn hỏi họ từng đạt bao nhiêu điểm trong kỳ thi tốt nghiệp THPT. Điều xã hội quan tâm là họ đã làm được gì, sống ra sao, có trách nhiệm với gia đình và đóng góp thế nào cho cộng đồng. Vậy tại sao ở tuổi mười tám, chúng ta lại quá vội vàng dùng một kỳ thi để định nghĩa cả tương lai của một con người?

Cha mẹ nào cũng mong điều tốt nhất cho con. Ai cũng sợ con mình đánh mất cơ hội. Nhưng chính vì yêu thương, người lớn càng cần cẩn trọng với những lời nói trong ngày công bố điểm.

Nếu điều đầu tiên một học sinh nhận được là sự so sánh, các em sẽ nhớ rất lâu. Nếu điều đầu tiên là câu hỏi: “Con có ổn không?”, các em cũng sẽ nhớ rất lâu. Chỉ khác nhau vài lời nói, một bên có thể trở thành áp lực đè nặng, bên kia có thể trở thành điểm tựa để các em bước tiếp.

Hôm nay, hàng triệu bảng điểm sẽ được mở ra. Có em sẽ bước vào cánh cửa mình hằng mơ ước. Có em sẽ phải rẽ sang một con đường khác. Nhưng điều các em cần mang theo suốt cuộc đời không phải là vài con số trên màn hình, mà là niềm tin rằng giá trị của một con người không thể được quyết định bởi một kỳ thi duy nhất.

Điểm số có thể mở hoặc khép lại một cánh cửa. Nhưng chính cách gia đình và xã hội nhìn nhận kết quả ấy mới quyết định một người trẻ sẽ bước tiếp với sự tự tin hay mặc cảm.

Ngày công bố điểm thi không thể bị biến thành ngày “xếp hạng” những đứa trẻ.

Trần Phú Dũng