Người ‘mặc cả’ học phí đưa hàng trăm người Việt đến Mỹ làm tiến sĩ


Tháng 10/2025, trường Quản trị Kinh doanh thuộc Đại học Stanford, Mỹ, vinh danh ông Phạm Đức Trung Kiên trong danh sách 100 cựu sinh viên tiêu biểu (Centennial Alumni Catalysts).

Ở tuổi 67, niềm tự hào của ông không chỉ ở tấm bằng Stanford hay công việc tại Nhà Trắng năm 27 tuổi, mà còn là tấm vé thông hành đưa trí tuệ Việt ra thế giới.

VnExpress có cuộc trò chuyện với ông về hành trình hơn 30 năm “xây cầu” cho nền giáo dục hai nước.


Ông Phạm Đức Trung Kiên. Ảnh: Nhân vật cung cấp

Ông Phạm Đức Trung Kiên. Ảnh: Nhân vật cung cấp

– Cảm xúc của ông khi được Stanford vinh danh?

– Tôi nghĩ về bố mẹ. Hành trình về nước, đóng góp cho giáo dục của tôi luôn nhận được sự ủng hộ, tin tưởng của bố mẹ. Dù giờ đã ngoài 90 tuổi, ông bà luôn nhắc tôi “không bao giờ được quên cội nguồn” và “phải giúp đỡ người Việt Nam”. Tôi hạnh phúc vì biết bố mẹ sẽ tự hào về mình.

Tôi còn hãnh diện vì người Việt Nam được biết đến nhiều hơn, qua những thành tựu giáo dục, thay vì chỉ gắn liền với các cuộc chiến.

– Từng làm việc tại Nhà Trắng, văn phòng Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ, điều gì đã thúc đẩy ông bắt đầu hành trình hỗ trợ giáo dục tại Việt Nam từ những năm 1990?

– Gia đình tôi đến Mỹ năm 1977, khi tôi 19 tuổi. Bố mẹ luôn nhắc tôi rằng: “Con may mắn vì đã hoàn thành chương trình phổ thông ở trong nước”. Những kiến thức nền tảng đó chính là “vốn” để tôi vươn lên trên đất khách, hoàn thành chương trình cử nhân ở Đại học Colorado, thạc sĩ về Khoa học xã hội (MA) và Quản trị kinh doanh (MBA) ở Stanford, dù đôi mắt mờ dần do thoái hóa võng mạc.

Năm 1993, sau khi tham gia Ban chỉ đạo chiến lược của kế hoạch giải phóng Kuwait và tái lập ổn định tại vùng Trung Đông theo phân công của Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ, tôi trở về. Tôi tìm tới các trường THPT ngỏ ý trao học bổng cho học sinh cuối cấp, mong các em có thể vào trường đại học tốt, nhưng hầu hết bị từ chối.

Họ nghi ngại những người từng rời Việt Nam như tôi lắm, đến nỗi có hiệu trưởng từ chối gặp gỡ, bảo rằng việc tôi đến trường gây nhiều phức tạp.

Lúc đó, tôi thất vọng, nhưng bố mẹ đã ngăn tôi bỏ cuộc. Các cô chú, họ hàng cũng nói rằng hỗ trợ giáo dục Việt Nam là con đường đúng đắn nhất. May mắn, qua lời giới thiệu của một số người quen, tôi biết tới quỹ VIFOTEC (Quỹ hỗ trợ sáng tạo kỹ thuật Việt Nam). Tôi gửi tiền ủng hộ, nhờ trao tới học sinh. Mọi thứ bắt đầu trơn tru, dễ dàng hơn.


Phó Thủ tướng Lê Thành Long và ông Phạm Đức Trung Kiên trong buổi gặp mặt hồi tháng 5/2025. Ảnh: VGP

Phó Thủ tướng Lê Thành Long tiếp ông Phạm Đức Trung Kiên, tháng 5/2025. Ảnh: VGP

– Đâu là bước ngoặt của ông trong hành trình này?

– Sự ra đời của Quỹ Giáo dục Việt Nam (Vietnam Education Foundation – VEF) vào năm 2003 chắc chắn là bước ngoặt của tôi. Nhà Trắng liên hệ, đề nghị tôi đến Washington để xây dựng VEF, hỗ trợ người Việt sang học ở Mỹ.

Lúc này, tôi đang ở Texas và mới lấy vợ được vài năm, con lại nhỏ. Tôi không biết mình sẽ làm thế nào. Tuy nhiên, tôi thấy có sự lôi cuốn của một lý tưởng, một sứ mệnh.

Chẳng phải tôi vẫn tìm cơ hội để đóng góp cho giáo dục Việt Nam ư? Đây chính là cơ hội đó, nên tôi đưa cả nhà tới Washington.

Trong năm đầu tiên vận hành VEF, tôi đặt mục tiêu đưa 20 người Việt qua Mỹ học tiến sĩ, tăng dần vào năm sau. Nhiều người hoài nghi, nói không thể kiếm được chừng đó người đủ trình độ để học, và gợi ý tôi làm ngược lại, tức là đưa giáo sư Mỹ qua Việt Nam giảng dạy.

Tôi không đồng ý, không lý nào 86 triệu dân Việt Nam lúc đó lại không tìm được 20 nhân tài. Tôi xin làm thử trong hai năm.

Năm đầu, chương trình chỉ tuyển được 13 người, nhưng nhanh chóng tăng lên 83 người trong năm thứ hai. Cái khó là học phí lúc đó tới 60.000 USD mỗi năm, mà chương trình tiến sĩ trong 4-5 năm. Trả hết thì quỹ không đủ, có người đề xuất chia thành nhiều đợt, nhưng tôi nói “không” vì làm khoa học cần người trẻ tuổi.

Tôi bèn đi… mặc cả với các đại học, xin giảm 50% học phí. Với cách làm này, VEF đã đưa được cả 83 người sang Mỹ, đồng thời tiết kiệm được tiền để giúp thêm nhiều sinh viên khác.

– Ông mặc cả thế nào?

– Tôi tìm gặp Chủ tịch Hiệp hội đại học (AAU) và Viện Hàn lâm Mỹ, bởi đây là hai tổ chức có ảnh hưởng trong đào tạo sau đại học. Trong đó, Viện Hàn lâm cũng nhận tài trợ từ chính phủ, có trách nhiệm hỗ trợ VEF. Tôi thuyết phục lãnh đạo Viện, cùng tôi tới gặp chủ tịch AAU, cũng là hiệu trưởng Đại học Illinois tại Urbana-Champaign – một trường công lập có tiếng về đào tạo công nghệ.

Ông này nằm trong đoàn giáo sư Mỹ tới Việt Nam để tuyển chọn nghiên cứu sinh theo chương trình VEF. Nắm bắt được điểm mấu chốt này, tôi đề nghị Đại học Illinois tại Urbana-Champaign giảm 50% học phí, khi đó đang là 46.000 USD mỗi năm, thì mới đưa nghiên cứu sinh Việt tới học. Số còn lại, trường sẽ hỗ trợ.

Ngoài ra, VEF chỉ trả hai năm đầu, nếu sau đó nghiên cứu sinh không vượt qua bài kiểm tra chất lượng của trường thì sẽ về nước với bằng thạc sĩ. Nếu đạt, họ được miễn học phí các năm sau. Tôi thấy như vậy là công bằng.

Vị chủ tịch đồng ý, vì ông biết sinh viên Việt Nam giỏi có tiếng, mà các đại học đều khao khát nhân tài. Cũng nhờ tầm ảnh hưởng của ông, hơn 100 đại học khác chấp thuận đề nghị của tôi sau đó, thậm chí miễn hoàn toàn học phí cho ứng viên của VEF.

Đến nay, Quỹ đã giúp hơn 400 người nhận bằng tiến sĩ, khoảng 130 người hoàn thành chương trình thạc sĩ tại Mỹ. Câu chuyện của VEF cho thấy, chúng ta có thể đào tạo nhân tài cho Việt Nam với giá rất rẻ, thậm chí miễn phí.


Ông Kiên làm việc cùng Sal Khan, Nhà sáng lập Khan Academy, tại Mỹ, tháng 12/2025. Ảnh: Nhân vật cung cấp

Ông Kiên cùng Sal Khan, Nhà sáng lập Khan Academy, tại Mỹ, tháng 12/2025. Ảnh: Nhân vật cung cấp

– Đang gây tiếng vang khi hỗ trợ lớp tinh hoa với VEF, tại sao ông rẽ hướng, đưa Khan Academy – một nền tảng học trực tuyến miễn phí cho đại chúng, về Việt Nam?

– Khi tìm người sang Mỹ học tiến sĩ – bằng cấp học thuật cao nhất, tôi luôn thầm nhủ phải tạo ra những con ngựa mạnh nhất để kéo cả đoàn tàu – ở đây là hơn 20 triệu học sinh trong nước. Mình không thể để bọn trẻ tụt hậu được. Muốn thay đổi diện mạo giáo dục quốc gia, phải tiếp cận được số đông.

Nhưng trông chờ lực kéo từ người khác sẽ mất nhiều thời gian, và không thể bền vững bằng phát triển tự thân. Vì thế, năm 2008, tôi thành lập tổ chức phi lợi nhuận Vietnam Foundation (VNF) với mục tiêu đem đến cho học sinh Việt nguồn học liệu miễn phí, đạt chất lượng quốc tế.

Từ khoảng 2019, tôi bắt đầu kết nối với đội ngũ lãnh đạo Khan Academy – nền tảng học trực tuyến ở hơn 190 quốc gia với hơn 150 triệu học sinh khắp thế giới, thuyết phục họ cho tôi Việt hóa. Đến năm 2020, họ đồng ý.

Hiện, Việt Nam hiện có hơn 2 triệu học sinh sử dụng, đứng thứ hai thế giới, chỉ sau Brazil. Các em có thể xem bài giảng và các tài liệu học tập, làm bài thực hành và kiểm tra, ôn thi chứng chỉ…

Nền tảng này cũng tiếp cận được với hàng chục nghìn giáo viên ở khắp đất nước. Thầy cô có thể soạn và giao bài cho học sinh. Gần đây, chúng tôi còn ra mắt Khanmigo – công cụ AI hỗ trợ họ soạn bài và quản lý lớp học, cũng miễn phí.

– Ông tâm đắc nhất điều gì trong quá trình triển khai?

– Người ta hay nghĩ rằng việc học trực tuyến với công nghệ, thiết bị thông minh là đặc quyền của học sinh đô thị, nhưng điều đó không đúng. Khan Academy đã có mặt ở nhiều vùng sâu ở Tuyên Quang, nơi gần 80% học sinh là người dân tộc thiểu số và sóng Internet còn chập chờn.

Ví dụ, ở trường Phổ thông Dân tộc bán trú Tiểu học và THCS Hồng Quang, trường Tiểu học Đoàn Kết, để học sinh có thể học trực tuyến, thầy cô tận dụng máy tính trên phòng Tin học, vận động phụ huynh hỗ trợ con, đồng thời mang máy tính cá nhân tới cho các em sử dụng.

Tôi cũng thấy những phụ huynh người Dao, người Tày – vốn chỉ quen nương rẫy, đến trường nhờ giáo viên hướng dẫn cách đăng nhập ứng dụng cho con học. Khát khao tri thức của người Việt rất mãnh liệt.

Đây là thành quả từ sự kiên trì của giáo viên – những người vừa dạy học sinh ở trường, vừa “tập huấn” công nghệ cho phụ huynh.


Ông Kiên gặp gỡ thầy và trò trường Tiểu học Xuân Sơn, Quảng Ninh, tháng 8/2024. Ảnh: Nhân vật cung cấp

Ông Kiên thăm trường Tiểu học Xuân Sơn, Quảng Ninh, tháng 8/2024. Ảnh: Nhân vật cung cấp

– Kế hoạch của ông trong 3-5 năm tới?

– Tôi vẫn đi con đường hiện tại. Hai triệu học sinh Việt đã học trên Khan Academy, nghe thì rất nhiều nhưng mới chỉ là 10% tổng số học sinh. Tôi phải đi nhanh hơn, mạnh hơn nữa.

Hàn Quốc hay Singapore từng nghèo khó nhưng nay đã là cường quốc giáo dục. Tôi mong sau này Việt Nam ở vị trí đó, để thế giới biết về chất xám của người Việt cùng sự đóng góp của chúng ta cho khoa học thế giới.

Thanh Hằng

Ngày xuất bản:

27 THÁNG 12, 2025

Tin cập nhật 24H

Hơn 162.000 tỷ đồng xây ba tuyến cao tốc

Quốc hội thông qua chủ trương đầu tư ba tuyến cao tốc dài hơn 430 km, tổng vốn gần 162.400 tỷ đồng, kết nối các khu vực Tây Bắc, Trung Bộ và Tây Nguyên.

22 THÁNG 11, 2026

Xóa nợ lệ phí môn bài cho hơn 2,5 triệu người nộp thuế

Từ 21/11, hơn 2,5 triệu người nộp thuế được xóa nợ lệ phí môn bài và tiền chậm nộp phát sinh để hoàn tất thủ tục chấm dứt hoạt động.

22 THÁNG 11, 2026

Người đàn ông tử vong khi cứu phụ nữ đuối nước ở biển Nha Trang

Khánh HòaNgười đàn ông bơi ra cứu phụ nữ gặp nạn giữa sóng lớn ở biển Nha Trang, nhưng bị đuối sức, tử vong; một nhân viên cứu hộ cũng phải nhập viện.

22 THÁNG 11, 2026

Đồng bào dân tộc ít người nhất Việt Nam diễu hành trên phố

Lai ChâuNgười Mảng, La Hủ, Si La… những dân tộc có dân số ít nhất Việt Nam, cùng xuống đường nhảy múa trong ngày hội văn hóa tại xã Bum Tở.

22 THÁNG 11, 2026

Alcaraz toàn thắng vòng bảng ATP Finals 2026

ItalyCarlos Alcaraz thắng Flavio Cobolli 6-4, 6-1 trong 65 phút ngày 20/11, nối dài mạch thắng lên 12 trận và hẹn Ben Shelton ở bán kết ATP Finals.

22 THÁNG 11, 2026

‘Nghệ thuật’ thắng 1-0 của Arsenal

AnhArsenal thắng cả 16 trận Ngoại hạng Anh gần nhất khi ghi bàn trước nhờ cách Mikel Arteta điều chỉnh thế trận để giữ lợi thế.

22 THÁNG 11, 2026

Quang Liêm trở lại top 15 thế giới

HungaryLê Quang Liêm đánh bại Ian Nepomniachtchi ở ván tiêu chuẩn nhanh cuối cùng tại giải cờ vua toàn năng thế giới 2026, trở lại top 15 thế giới và nuôi hy vọng dự chuỗi giải năm sau.

22 THÁNG 11, 2026

Haaland bị khước từ bàn tranh cãi trong trận hòa của Man City

AnhTiền đạo Erling Haaland không được công nhận bàn do lỗi đá bóng trong tay thủ môn, khi Man City hòa Fulham 1-1 ở vòng 11 Ngoại hạng Anh.

22 THÁNG 11, 2026

Đại hội Thể thao toàn quốc 2026 khai mạc bên sông Sài Gòn

TP HCMĐại hội Thể thao toàn quốc lần thứ X chính thức bắt đầu bằng lễ khai mạc giàu màu sắc hiện đại kết hợp những câu chuyện về vùng đất, con người TP HCM tối 21/11.

22 THÁNG 11, 2026

Thâm Quyến – ‘thiên đường điện thoại cũ’ của Trung Quốc

Người Trung Quốc thải loại hơn 400 triệu điện thoại mỗi năm, phần lớn đổ về chợ Hoa Cường Bắc ở Thâm Quyến, nơi các thương nhân đưa chúng tới Nam Á, châu Phi.

22 THÁNG 11, 2026

Bài viết liên quan

Sinh viên đề xuất loạt sáng kiến thích ứng biến đổi khí hậu

Tận dụng nhiệt thải để tạo điện, làm nhà nổi thích ứng ngập lụt ở ĐBSCL là những dự án hạng mục môi trường thí sinh gửi đến cuộc thi online “Sinh viên Thế hệ mới 2026”.

22 THÁNG 11, 2026

‘Học sinh Việt Nam cần được hỗ trợ về trí tuệ cảm xúc’

Học sinh Việt Nam có thói quen học tập tốt, được nhà trường, gia đình hỗ trợ mạnh mẽ về học thuật, nhưng cần được giúp đỡ về trí tuệ cảm xúc để học tốt hơn.

22 THÁNG 11, 2026

Học vấn của 7 tỷ phú sáng lập Anthropic

Phần lớn trong 7 tỷ phú sáng lập Anthropic xuất thân từ các đại học hàng đầu như Stanford, Harvard, MIT với chuyên ngành Toán, Vật lý, Khoa học máy tính, Kỹ thuật.

22 THÁNG 11, 2026

Nước châu Á nào có tỷ lệ dân nhập cư cao nhất thế giới?

Gần 77% trong tổng dân số nước này là người nhập cư – tỷ lệ cao nhất thế giới. Bạn có biết đó là nước nào?

22 THÁNG 11, 2026

Những cô giáo vượt núi ngày ba lần đưa cơm nóng cho học trò

Quảng TrịDù tự bỏ tiền xăng, không có thù lao, các giáo viên Mầm non Lâm Hóa đều đặn ba lần mỗi ngày vượt đường núi, cầu treo mang cơm nóng về điểm trường lẻ cho trẻ.

21 THÁNG 11, 2026