Nợ mà không có tiền trả, phải làm gì để tránh bị đi tù?

Tôi vay của người quen 300 triệu đồng và đã đến thời hạn thanh toán theo thỏa thuận; tuy nhiên, tôi đang gặp khó khăn về tài chính nên không có tiền để trả.

Tôi rất lo lắng vì chủ nợ liên tục thúc giục thanh toán. Tôi không có ý định trốn tránh nghĩa vụ nhưng thực sự chưa có khả năng trả ngay toàn bộ khoản tiền. Trong trường hợp này, tôi nên làm gì để hạn chế rủi ro pháp lý?

Tôi có cần chủ động liên hệ với chủ nợ để thương lượng gia hạn thời gian trả nợ hoặc trả dần theo từng đợt hay không? Nếu tôi chậm trả do khó khăn tài chính nhưng vẫn thiện chí hợp tác thì có bị xử lý hình sự hay chỉ phải chịu trách nhiệm dân sự?

Độc giả Hồng Tịnh

Luật sư tư vấn:

Trước hết cần hiểu rằng, việc đến hạn mà người vay chưa có khả năng trả nợ không đồng nghĩa với việc sẽ bị xử lý hình sự. Theo quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015, người vay có nghĩa vụ hoàn trả tài sản khi đến hạn. Nếu vi phạm nghĩa vụ này thì trước hết sẽ phát sinh trách nhiệm dân sự, chẳng hạn như bị yêu cầu thanh toán nợ gốc, lãi, bồi thường thiệt hại hoặc bị khởi kiện ra tòa án.

Tuy nhiên, người đang nợ tiền cần đặc biệt lưu ý đến cách ứng xử của mình đối với khoản nợ. Trong thực tế, nhiều người khi gặp khó khăn về tài chính thường né tránh chủ nợ, tắt điện thoại, chặn liên lạc hoặc rời khỏi nơi cư trú nhằm tránh việc đòi nợ. Đây là hành vi có thể làm phát sinh những rủi ro pháp lý nghiêm trọng.

Cụ thể, theo điểm c khoản 1 Điều 18 Nghị định 282/2025/NĐ-CP quy định phạt tiền từ 2 triệu đồng đến 3 triệu đồng đối với hành vi dùng thủ đoạn gian dối hoặc bỏ trốn để chiếm đoạt tài sản của người khác do vay, mượn nhưng chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự.

Nghiêm trọng hơn, trường hợp người vay nhận tiền một cách hợp pháp nhưng sau đó dùng thủ đoạn gian dối hoặc bỏ trốn nhằm chiếm đoạt tài sản, hoặc đến thời hạn trả nợ mặc dù có điều kiện, khả năng nhưng cố tình không trả, thì có thể bị xem xét truy cứu trách nhiệm hình sự về tội Lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản theo Điều 175 Bộ luật Hình sự năm 2015 (được sửa đổi, bổ sung năm 2017).

Do đó, khi rơi vào hoàn cảnh chưa có khả năng thanh toán, người vay tuyệt đối không được bỏ trốn hoặc cắt đứt liên lạc với chủ nợ. Thay vào đó, cần chủ động thông báo tình hình tài chính thực tế, trình bày rõ nguyên nhân dẫn đến việc chậm trả và thể hiện thiện chí khắc phục.

Nếu chưa thể thanh toán toàn bộ khoản nợ, các bên có thể thỏa thuận gia hạn thời gian trả nợ hoặc xây dựng lộ trình trả dần theo từng đợt phù hợp với khả năng tài chính của người vay. Các thỏa thuận này nên được lập thành văn bản, tin nhắn hoặc email để làm căn cứ chứng minh khi cần thiết.

Bên cạnh đó, mỗi khi có điều kiện tài chính, người vay nên thực hiện thanh toán một phần khoản nợ. Việc trả dần không chỉ giúp giảm áp lực tài chính mà còn là bằng chứng thể hiện thiện chí thực hiện nghĩa vụ, qua đó hạn chế nguy cơ phát sinh tranh chấp hoặc những hiểu lầm không đáng có từ phía chủ nợ.

Kết luận: Nếu đang nợ tiền nhưng chưa có khả năng trả đúng hạn, điều quan trọng nhất là phải giữ liên lạc với chủ nợ, chủ động trao đổi và tìm giải pháp khắc phục. Thiếu tiền để trả nợ chưa chắc dẫn đến trách nhiệm hình sự, nhưng hành vi bỏ trốn hoặc cố tình trốn tránh nghĩa vụ có thể khiến người vay phải đối mặt với các chế tài hành chính, thậm chí là trách nhiệm hình sự theo quy định của pháp luật.

Luật sư Phạm Thanh Hữu
Đoàn luật sư TP HCM