Ông Trump có thể tăng sức ép kinh tế lên Iran bằng cách nào?

Giới chức Mỹ có thể phong tỏa đường bộ, áp thuế nhập khẩu thứ cấp hoặc trừng phạt các doanh nghiệp Trung Quốc để tăng sức ép lên Iran.

Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 14/8 tuyên bố sẽ giáng đòn mạnh vào kinh tế Iran. Tuyên bố của ông Trump đưa ra một ngày sau khi Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent cho biết Washington có thể áp đặt các biện pháp “chưa từng thấy” với Tehran ngay tuần tới.

Mỹ, Liên Hợp Quốc và Liên minh châu Âu (EU) đã áp đặt trừng phạt, cấm vận thương mại và phong tỏa tài sản với Iran từ cuối thập niên 70 của thế kỷ trước, liên quan đến chương trình hạt nhân của nước này và việc Tehran hỗ trợ các nhóm vũ trang. Kể từ khi chiến sự nổ ra cuối tháng 2, Washington còn áp thêm các lệnh cấm với lĩnh vực hàng hải, năng lượng và tài chính, đồng thời bắt đầu phong tỏa các cảng biển của Iran.

Các biện pháp gần đây nhắm vào “đội tàu bóng tối” vận chuyển dầu của Iran, các công ty bảo hiểm hàng hải, những thực thể và cá nhân hỗ trợ Tehran mua vũ khí, sàn giao dịch tài sản số… Động thái này nhằm đóng băng lượng tiền số ước tính 500 tỷ USD liên quan đến Iran.

Giới chuyên gia cho rằng chính quyền ông Trump có thể cân nhắc thêm những biện pháp sau:

Trừng phạt các nhà máy lọc dầu tư nhân Trung Quốc

Các nhà máy lọc dầu độc lập chiếm khoảng 25% công suất lọc dầu của Trung Quốc, phần lớn vận hành với biên lợi nhuận mỏng. Hãng dữ liệu Kpler cho biết năm ngoái, Bắc Kinh mua hơn 80% dầu Iran xuất khẩu bằng đường biển. Các nhà máy lọc dầu nhỏ tiêu thụ phần lớn lượng dầu này, khiến họ có nguy cơ đối mặt với các biện pháp trừng phạt thứ cấp – nhằm vào các tổ chức hỗ trợ đối tượng chịu trừng phạt trực tiếp.

Lệnh trừng phạt trước đây của Mỹ đã khiến những nhà máy lọc dầu lớn hơn e dè khi mua dầu Iran. Tuy nhiên, theo giới chuyên gia, ngay cả khi chịu chế tài, các cơ sở này cũng bị ảnh hưởng vì gần như không liên quan đến hệ thống tài chính Mỹ.

Áp chế tài lên các ngân hàng Trung Quốc

Văn phòng Kiểm soát Tài sản Nước ngoài (OFAC) thuộc Bộ Tài chính Mỹ vừa áp lệnh trừng phạt thứ cấp với một số tổ chức tài chính nhỏ tại Trung Quốc và Hong Kong. Các tổ chức tài chính này bị cáo buộc hỗ trợ giao dịch dầu mỏ trị giá hàng tỷ USD cho Iran, từ đó giúp nước này có tiền mua sắm vũ khí.

Bộ Tài chính Mỹ cũng cảnh báo hai ngân hàng lớn hơn của Trung Quốc rằng họ có thể chịu lệnh cấm thứ cấp nếu để dòng tiền của Iran đi qua hệ thống. Nhưng đến nay, Washington vẫn chưa đưa họ vào danh sách trừng phạt. Danh tính hai nhà băng này vẫn được giữ kín.

Giới chuyên gia cho rằng việc siết hai nhà băng này có thể khiến các tổ chức tài chính lớn hơn ngại giao dịch với Iran. Tuy nhiên, họ cảnh báo động thái đó cũng có thể khiến Bắc Kinh trả đũa.

Giới chức Mỹ đang tìm cách hạ nhiệt căng thẳng với Trung Quốc, trước thềm cuộc gặp của Tổng thống Trump với Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình dự kiến vào cuối năm nay. Họ lo ngại Bắc Kinh có thể hạn chế xuất khẩu các khoáng sản thiết yếu cho sản xuất công nghệ tiên tiến.

Gia tăng rào cản thương mại, phong tỏa đường bộ của Iran

Mỹ có thể tiếp tục nhắm vào cá nhân và tổ chức ở Iran, cũng như các thực thể khác tại Trung Quốc và vùng Vịnh bị cáo buộc đang giúp Tehran lách lệnh trừng phạt. Tuy nhiên, Brett Erickson – Giám đốc Obsidian Risk Advisors, cho rằng cách tiếp cận này chẳng khác nào trò “đập chuột” và không làm thay đổi hành vi của Iran. Tehran chỉ cần lập ra các tổ chức mới để thay thế những tổ chức bị trừng phạt.

Theo Miad Maleki, chuyên gia tại Quỹ Bảo vệ Dân chủ (Mỹ), phát biểu của ông Bessent báo hiệu Washington sắp siết trừng phạt hãng vận chuyển dầu, bên mua và các kênh thu đổi ngoại tệ hỗ trợ Iran thanh toán hàng nhập khẩu.

Maleki cho biết Mỹ cũng có thể áp thêm lệnh cấm với lĩnh vực hàng không, nhằm hạn chế thương mại của Iran. Động thái này diễn ra trong bối cảnh Washington đã phong tỏa hoạt động vận tải biển qua eo biển Hormuz.

Một số quan chức Mỹ và Israel đã đề cập khả năng phong tỏa Iran bằng đường bộ. Biện pháp này sẽ cần sự hỗ trợ của các nước láng giềng Iran gồm Iraq, Thổ Nhĩ Kỳ, Pakistan, Afghanistan, Turkmenistan, Azerbaijan và Armenia.

Trừ Afghanistan, chính quyền ông Trump có quan hệ gần gũi với các quốc gia trên. Tuy nhiên, khu vực biên giới Iran – Afghanistan có địa hình đồi núi và rất khó kiểm soát.

Phong tỏa đường bộ có thể làm tăng sức ép với người dân Iran do ngăn chặn nguồn nhập khẩu thực phẩm, năng lượng và hàng dệt may của họ. Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng biện pháp này sẽ khó thực hiện và chưa chắc dẫn đến biểu tình để tạo sức ép từ bên trong Iran.

Đánh thuế nhập khẩu thứ cấp

Ông Trump nhiều lần đe dọa đánh thuế với hàng hóa từ những quốc gia làm ăn với Iran, dù Tòa án Tối cao Mỹ đã bác bỏ cơ sở pháp lý cho động thái này. Tuần trước, Thượng viện Mỹ thông qua một dự luật trừng phạt Nga quy mô lớn. Trong đó, có các chế tài mới với Iran, đồng thời trao cho ông Trump thêm thẩm quyền về áp thuế. Ông có thể sử dụng các quyền này để đánh thuế với những quốc gia hỗ trợ hoạt động thương mại và mua sắm vũ khí của Iran.

Dù vậy, dự luật này vẫn cần được Hạ viện Mỹ thông qua. Đây có thể là rào cản lớn, do nhiều nghị sĩ Dân chủ và một số nghị sĩ Cộng hòa lo ngại về các biện pháp thuế nhập khẩu trong dự luật.

Hà Thu (theo Reuters)