Trầm cảm ẩn dưới vỏ bọc mạnh mẽ

Sau khi tiễn vị khách cuối cùng, Hoàng, 44 tuổi, giám đốc một công ty kinh doanh thực phẩm, lái xe vòng qua nhiều con phố mà không có điểm đến.

Người đàn ông ở Hà Nội dừng ở một góc đường vắng, hạ kính, châm thuốc và hút liên tục. Gần nửa đêm anh mới về nhà. Vợ con đã ngủ. Anh thay đồ trong bóng tối rồi nằm vật xuống giường. Cơ thể rã rời, nhưng đầu óc không chịu nghỉ.

Ban ngày, Hoàng vẫn chỉn chu bước vào văn phòng. Anh chủ trì họp, phân việc, thúc nhân viên tìm khách mới và luôn giữ giọng nói cùng nụ cười lạc quan. Không ai trong phòng họp biết rằng người đàn ông ấy đã nhiều đêm không ngủ.

Áp lực bắt đầu từ việc công ty liên tiếp mất khách lớn. Doanh thu sụt giảm, nhiều tháng liền không đạt chỉ tiêu, Hoàng phải xoay xở từng ngày để giữ hoạt động và thu nhập. Đêm đến, anh nghĩ về các khoản nợ và viễn cảnh cắt giảm nhân sự. Anh dần mất hứng thú với những thứ từng yêu thích, ngại trò chuyện với vợ con và hay cáu gắt. Khi bế tắc lên đỉnh, anh tự làm đau bản thân để giải tỏa. Sáng hôm sau, người đàn ông rửa mặt, chỉnh lại áo sơ mi và đi làm như chưa có gì xảy ra.

Sau nhiều tháng, Hoàng kiệt sức, không thể tập trung và cảm giác trống rỗng kéo dài. Anh tìm đến bác sĩ Trần Thị Hồng Thu, nguyên Phó Giám đốc Bệnh viện Tâm thần Ban ngày Mai Hương, được chẩn đoán trầm cảm ẩn.

“Người bệnh loại này che đậy nỗi buồn bằng vẻ năng động, lạc quan. Bên trong, họ đấu tranh với mặc cảm, tội lỗi và sự bi quan về tương lai”, bà Thu nói.

Bác sĩ Nguyễn Viết Chung, Khoa Sức khỏe tâm thần, Bệnh viện E, Hà Nội cũng tiếp nhận nhiều bệnh nhân ban ngày vẫn đi làm, giao tiếp vui vẻ, tỏ ra bình thường nhưng tối về, khi chỉ còn một mình, lại chìm trong suy nghĩ tiêu cực, thậm chí tự làm đau bản thân.

Điển hình là người đàn ông 37 tuổi, một nhân viên môi giới bất động sản tại Hà Nội, luôn tin rằng thước đo bản lĩnh đàn ông nằm ở khả năng chu cấp trọn vẹn cho gia đình. Khi thị trường bất động sản đóng băng, giao dịch thưa vắng, thu nhập sụt giảm, anh buộc phải xoay xở bằng nhiều công việc cùng lúc để duy trì kinh tế.

Ban ngày, anh vẫn dậy sớm, gặp khách hàng, tranh thủ làm thêm, luôn giữ vẻ lạc quan và nở nụ cười trước đồng nghiệp. Tuy nhiên, áp lực bên trong ngày càng lớn. Tiền sinh hoạt, học phí của con, các khoản chi tiêu trong gia đình khiến anh gần như không có thời gian nghỉ ngơi. Những mệt mỏi, thất vọng trong công việc cũng không biết chia sẻ cùng ai. Tối đến, anh thường ở một mình với cảm giác bất lực, tội lỗi vì chưa làm tròn vai trò trụ cột. Càng về đêm, những suy nghĩ tiêu cực càng dồn dập, có lúc người đàn ông tự làm đau bản thân để giải tỏa cảm xúc.

Sự đối lập giữa vẻ ngoài chỉn chu và khoảng trống nội tâm là lát cắt điển hình của “trầm cảm cười”, cách gọi chỉ những người mắc rối loạn trầm cảm nhưng vẫn duy trì hoàn hảo chức năng xã hội hàng ngày. Số liệu từ Bộ Y tế năm 2022 ghi nhận gần 15 triệu người Việt Nam mắc các rối loạn tâm thần, tương đương 14,9% dân số, trong đó trầm cảm và lo âu chiếm 5-6%. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ước tính mỗi năm có khoảng 850.000 ca tử vong do tự tử, xác định trầm cảm là nguyên nhân hàng đầu và dự báo bệnh lý này sẽ đứng đầu gánh nặng bệnh tật toàn cầu vào năm 2030.

“Áp lực kinh tế cùng định kiến xã hội về sự thành đạt đang khiến một bộ phận lớn người lao động chọn cách giấu kín triệu chứng đằng sau nụ cười”, bác sĩ nói.

Giáo sư James J. Gross, chuyên gia tâm lý học tại Đại học Stanford, Mỹ, giải thích hiện tượng này qua cơ chế “đè nén biểu cảm” (expressive suppression). Nghiên cứu của Gross chứng minh việc cố tỏ ra ổn định khi nội tâm xáo trộn không làm giảm xung đột tâm lý. Cách thức này kích hoạt hệ thần kinh giao cảm hoạt động quá mức, làm tăng áp lực lên hệ tim mạch, phá vỡ chu kỳ sinh học của giấc ngủ và đẩy người bệnh vào tình trạng kiệt quệ.

Bác sĩ Thu cho biết rào cản lớn nhất của nhóm bệnh nhân này là sự nhầm lẫn giữa hiệu suất làm việc bên ngoài và sức khỏe tâm thần bên trong. Về mặt phân loại lâm sàng, Sổ tay Thống kê và Chẩn đoán Rối loạn Tâm thần (DSM-5-TR) ghi nhận các biểu hiện này có nhiều nét tương đồng với rối loạn trầm cảm chủ yếu thể không điển hình.

Khác với trầm cảm u uất truyền thống vốn gây suy giảm vận động khiến người bệnh không muốn rời khỏi giường, người mắc trầm cảm thể không điển hình vẫn giữ được tư duy logic, phản ứng tích cực chốc lát trước lời khen và duy trì nguồn năng lượng thể chất.

Phân tích của hai nhà khoa học Zoltán Rihmer và Xenia Gonda trên Tạp chí Rối loạn Cảm xúc (Journal of Affective Disorders) cảnh báo đây chính là nghịch lý lâm sàng nguy hiểm nhất. Nguồn năng lượng hành vi không bị suy giảm cho phép người bệnh lên kế hoạch và thực hiện các hành vi tự hại một cách dứt khoát, âm thầm, triệt tiêu mọi khả năng nhận biết dấu hiệu cảnh báo từ gia đình.

Nhiều người bệnh tìm cách tự xoa dịu bằng rượu bia, thuốc ngủ không kê đơn hoặc lao vào làm việc quá sức. Những biện pháp ứng phó tạm thời này chỉ làm trầm trọng thêm sự mất cân bằng các chất dẫn truyền thần kinh trong não bộ.

Bác sĩ Thu nhấn mạnh trầm cảm là bệnh lý thực thể cần can thiệp y khoa bài bản, không thể giải quyết bằng nỗ lực ý chí cá nhân. Người xuất hiện các dấu hiệu mất ngủ kéo dài, mất hứng thú sống hoặc có hành vi tự làm đau cơ thể cần đến ngay các cơ sở chuyên khoa tâm thần để thăm khám.

Phác đồ điều trị chuẩn mực hiện nay kết hợp giữa việc điều chỉnh sinh hóa não bằng thuốc chuyên khoa với Liệu pháp Nhận thức – Hành vi (CBT) nhằm tháo gỡ các khuôn mẫu tư duy tiêu cực. Việc rèn luyện thể chất hay thực hành thiền định chỉ đóng vai trò hỗ trợ nâng cao thể trạng, không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa khi bệnh nhân đã có hành vi tự hại.

Việc dỡ bỏ lớp vỏ bọc hoàn hảo và thừa nhận thương tổn trước người thân là bước ngoặt quyết định để ngăn chặn thảm kịch. Sự lắng nghe trung lập, không phán xét từ gia đình sẽ giúp người bệnh giải tỏa gánh nặng tâm lý vô hình.

Sau ba tháng điều trị phối hợp giữa thuốc và trị liệu tâm lý, Hoàng dần tìm lại nhịp ngủ tự nhiên và chủ động bàn bạc với vợ về kế hoạch tái cấu trúc công ty. Anh không còn phải giam mình trong chiếc ô tô khép kín giữa những góc đường tối lúc nửa đêm.

“Việc được lắng nghe, chia sẻ và thấu hiểu sẽ giúp người trầm cảm ẩn trút bỏ được gánh nặng tâm lý, từ đó tìm ra nhiều giải pháp tích cực”, bác sĩ Thu nói.

Thúy Quỳnh