Tranh cãi cách hiểu đúng về Tết Âm lịch

Trong nhiều thập kỷ, cụm từ “Tết Trung Quốc” (Chinese New Year) thường được truyền thông phương Tây sử dụng như một thuật ngữ mặc định để nhắc đến dịp lễ đón năm mới theo lịch Âm (Lunar New Year) của một số nước châu Á.

Theo nhà sử học David Lei, thành viên hội đồng Hiệp hội Lịch sử người Hoa tại Mỹ, làn sóng nhập cư đầu tiên của người Trung Quốc vào giữa những năm 1800 đã mang theo những truyền thống đón năm mới từ quê hương. Năm 1871, thị trấn Belleville (New Jersey), nơi có cộng đồng người Hoa đầu tiên ở Bờ Đông nước Mỹ, đã ghi dấu ấn với một trong những lễ mừng năm mới sớm nhất được ghi nhận bằng pháo hoa rầm rộ. Chính sự xuất hiện sớm và mạnh mẽ này đã khiến khái niệm Tết Âm lịch bị gắn chặt với văn hóa Trung Hoa trong tâm trí người phương Tây.

Theo ghi nhận của NBC News, sự đánh đồng này đang vấp phải phản ứng từ các cộng đồng gốc Á khác, những người đang nỗ lực khẳng định rằng ngày Tết của họ không phải là phiên bản của Tết Trung Quốc.

Theo các chuyên gia văn hóa, Tết Trung Quốc và Tết Âm lịch có những khác biệt về bản chất và cách cử hành.

Tết Trung Quốc gọi đích danh dành riêng cho các phong tục, nghi lễ truyền thống của người Hoa. Tết Âm lịch bao hàm tất cả các lễ hội năm mới dựa trên hệ thống lịch theo Mặt Trăng của nhiều dân tộc khác nhau.

Sự nhầm lẫn của cộng đồng quốc tế thường bắt nguồn từ quan niệm Âm lịch có nguồn gốc từ Trung Quốc, nên mọi quốc gia sử dụng hệ thống lịch này đều đang đón chung Tết Trung Quốc. Cách hiểu này vô tình xóa nhòa bản sắc của các quốc gia như Việt Nam hay Hàn Quốc, nơi ngày Tết mang những linh hồn và giá trị tinh thần riêng biệt.

Tại Việt Nam, ngày lễ quan trọng nhất năm được gọi là Tết Nguyên đán hoặc ngắn gọn là Tết. Người Việt có những nét văn hóa đặc thù như gói bánh chưng, bánh tét, bày hoa đào, hoa mai và đặc biệt là bộ 12 con giáp với con mèo (thay vì thỏ) và con trâu (thay vì bò) như Trung Quốc.

Tại Hàn Quốc, ngày Tết Seollal mang sắc thái trang trọng và tĩnh lặng hơn so với không khí náo nhiệt của Tết Trung Quốc. Thay vì màu đỏ rực rỡ và tiếng pháo, người Hàn chú trọng vào các nghi lễ gia đình. Điểm đặc trưng là món canh bánh gạo tteokguk, ăn xong một bát được coi lớn thêm một tuổi. Người dân mặc trang phục Hanbok truyền thống với màu sắc trang nhã, thực hiện nghi lễ trà lễ (Charye) để cúng bái tổ tiên và chơi các trò chơi dân gian như Yut Nori. Đối với người Hàn, Seollal là thời điểm của sự chiêm nghiệm và lòng biết ơn, mang bản sắc khác biệt hoàn toàn với khái niệm “Lễ hội mùa xuân” của người Hoa. Chính những nét đặc trưng này khẳng định rằng mỗi quốc gia có một “ngày Tết” riêng, dù có chung thời điểm tính lịch.

Bên cạnh yếu tố văn hóa, lịch pháp cũng là nguyên nhân gây ra sự mơ hồ. Nhiều người lầm tưởng Tết Âm lịch chỉ diễn ra một lần duy nhất trong năm vào tháng 1 hoặc tháng 2 Dương lịch. Tết Âm lịch là thuật ngữ mang tính toàn cầu và không cố định ngày giờ cho mọi nền văn hóa. Người Mông Cổ, người Hồi giáo hay người Do Thái đều sử dụng các hệ thống lịch trăng riêng với cách tính năm mới khác biệt hoàn toàn. Việc gọi chung tất cả là Tết Trung Quốc không chỉ sai lệch về văn hóa mà còn không chính xác về mặt khoa học lịch pháp.

Sự giao thoa văn hóa qua nhiều thế kỷ đã tạo nên những hình ảnh tương đồng như màu đỏ may mắn hay múa lân, khiến ranh giới giữa hai khái niệm đôi khi trở nên mong manh trong mắt cộng đồng quốc tế. Xu hướng hiện nay của các tổ chức quốc tế và các thương hiệu toàn cầu là chuyển sang sử dụng thuật ngữ “Tết Âm lịch” để thể hiện tính bao quát và tôn trọng sự đa dạng. Sự thay đổi này nhằm mục đích giúp cộng đồng quốc tế nhận diện rõ ràng hơn. Tết là một giá trị chung của nhiều dân tộc, nhưng mỗi dân tộc lại có một cách định nghĩa và cử hành riêng biệt.

Trong giao tiếp hiện đại, việc phân biệt rạch ròi hai tên gọi này là minh chứng cho sự tinh tế và am hiểu văn hóa. Khi nhắc đến ngày Tết của người Hoa, có thể dùng “Tết Trung Quốc”. Khi nói về ngày lễ của người Việt, người Hàn hay các cộng đồng gốc Á khác, thuật ngữ “Tết Âm lịch” hoặc tên gọi riêng như “Tết”, “Seollal” chính là cách thể hiện sự trân trọng tối thiểu đối với bản sắc riêng của mỗi quốc gia trong dòng chảy toàn cầu hóa.

Mai Phương (Theo China Highlight, NBC News)