Tục cúng chiến sĩ của người Nam Bộ

Ngày giỗ cha, chị Quỳnh Anh, 43 tuổi, ở Đồng Tháp, luôn đặt thêm một mâm cúng ngoài sân dành cho chiến sĩ đã khuất.

Tục lệ này được truyền qua ba thế hệ trong gia đình chị. Vào mùng 2, 16 âm lịch hàng tháng hoặc dịp Tết, gia đình chuẩn bị một mâm lễ gồm bánh kẹo, gạo, muối, tiền vàng, 5 nén nhang và một ly nước lọc. “Nhà có gì thì cúng nấy, chủ yếu là lòng thành”, chị nói.

Nhưng trong ngày giỗ, chị Quỳnh Anh sẽ dọn ba mâm lễ với các món thịnh soạn. Mâm gia tiên đặt trên bàn thờ, mâm cúng đất đai bày trong nhà, còn mâm chiến sĩ đặt ngoài sân.

Anh Thái Duy, 34 tuổi, quê huyện Châu Thành, tỉnh Bến Tre (cũ), cũng lớn lên cùng tục lệ này. Ở gia đình anh, lễ vật của mâm cúng chiến sĩ là những món nấu cho đám giỗ như thịt kho, cá kho, món xào, canh, cơm và bánh trái. Nếu giỗ lớn, mâm chiến sĩ dọn 10 hoặc 12 bát.

Bà nội anh Duy là người chủ lễ. Khi thắp nhang, bà khấn: “Kính mời các chiến sĩ trận vong, đồng bào tử nạn, các vị khuất mày khuất mặt, hữu danh vô vị, hữu vị vô danh về hưởng lễ”.

Anh Duy cho biết lời khấn không phân biệt thời kỳ, lực lượng hay nguyên nhân tử vong.

Ở TP HCM, tục lệ “cúng chiến sĩ” có nhiều tên gọi. Bà Ngọc Thuận, 73 tuổi, bán vàng mã tại chợ Xóm Củi, phường Phú Định cho biết người dân gọi là cúng chiến sĩ, cúng cô hồn hoặc cúng người “khuất mày khuất mặt”. Lễ vật thường gồm quần áo giấy, nhang, nến, dâng kèm cháo, cơm, bánh trái, gạo muối, trà. Một số gia đình dâng lễ lớn có thêm gà, thịt quay và các món mặn.

Việc mua bán tập trung vào tháng 7 âm lịch. Nhiều gia đình bày lễ trước cửa, đốt vàng mã và phát thực phẩm cho người đi đường. “Cách gọi mỗi nhà mỗi khác nhưng mục đích chung vẫn là cúng lễ cho những người không còn ai hương khói”, bà Thuận nói.

Tiến sĩ Nguyễn Thanh Phong, giảng viên khoa Văn hóa học, Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn TP HCM, cho biết tục cúng “đồng bào chiến sĩ tử nạn” hình thành trong quá trình khai phá và bảo vệ vùng đất Nam Bộ. Trong tâm thức dân gian, “đồng bào chiến sĩ” trước hết là những người từng đồng cam cộng khổ, có công bảo vệ xóm làng, bờ cõi.

Đối tượng tưởng nhớ về sau này được mở rộng sang những người chết vì chiến tranh, thiên tai, tai nạn. Vì vậy, trong lời khấn của nhiều gia đình, cụm từ chiến sĩ trận vong, đồng bào tử nạn thường đi cùng những cách gọi như cô hồn, các vị khuất mày khuất mặt, hữu danh vô vị và hữu vị vô danh.

Mâm lễ không chỉ dành cho người lính có quan hệ họ hàng với gia chủ mà còn tưởng nhớ những người đã khuất ngoài gia tộc. Tục lệ thể hiện lòng trắc ẩn và đạo lý uống nước nhớ nguồn.

“Người Nam Bộ xem việc tưởng nhớ những người đã hy sinh không chỉ là chuyện tình người mà còn là bổn phận với cộng đồng”, ông Phong nói.

Thực hành này còn xuất hiện tại nhiều đình làng. Trong lễ Kỳ yên hàng năm tại đình Phú Hựu (Đồng Tháp) có nghi thức cúng chiến sĩ trận vong. Lễ vật gồm thức ăn, xôi, trái cây, gạo, muối, củi và nước. Tại đình thần Phong Lạc (Cà Mau), nghi thức được tổ chức bên cạnh lễ rước sắc thần và cúng Thần Nông.

Tục cúng chiến sĩ diễn ra vào nhiều thời điểm trong năm, phổ biến nhất là ngày giỗ, lễ Kỳ yên, mùng 2 và 16 hằng tháng hoặc tháng 7 âm lịch – thời điểm tập tục thể hiện rõ sự giao thoa giữa Phật giáo, Đạo giáo và tín ngưỡng dân gian. Phật giáo có lễ Vu Lan để tưởng nhớ tổ tiên. Trong Đạo giáo, rằm tháng 7 là tiết Trung Nguyên, gắn với quan niệm các vong hồn được trở về nhận đồ cúng.

Khác với mâm gia tiên đặt trong nhà, mâm cúng chiến sĩ thường bày trước sân. Một số gia đình trải chiếu dưới đất đặt lễ vật lên trên. Lễ cúng diễn ra vào buổi chiều. Sau khi cúng, gia chủ rải bánh kẹo, gạo và muối ra nhiều phía để những vong hồn yếu thế, không thể đến gần mâm lễ, vẫn nhận được phần.

Ông Phong cho biết trước đây, nhiều đình làng Nam Bộ lập bàn thờ chiến sĩ trận vong để tưởng nhớ những người đã hy sinh vì dân, vì nước. Ngày nay, việc tưởng niệm được tiếp nối tại các nghĩa trang liệt sĩ, đài tưởng niệm và bia ghi công.

“Đó là cách người dân gìn giữ ký ức và nhắc nhau sống có trách nhiệm với quá khứ”, ông Phong nói.

Ngọc Ngân