Ví tiền như thủng đáy

Hồ Quốc Tuấn

Phó giáo sư, Đại học Bristol

Trong hội thảo trực tuyến về kinh tế gần đây mà tôi tham dự, một biểu đồ cho thấy lạm phát tại khu vực đồng euro đã tăng gấp đôi, từ mức dưới 2% hồi đầu năm lên gần 4% vào tháng 9/2026.

Điều này làm nổ ra cuộc tranh luận gay gắt giữa các chuyên gia.

Một bên cho rằng tình hình chưa đến mức báo động. Thế giới từng trải qua những giai đoạn lạm phát cao hơn nhiều, mà gần nhất là trên 10% trong năm 2023. Rồi lạm phát sẽ giảm, lãi suất sẽ hạ và nền kinh tế sẽ phục hồi.

Bên còn lại nhìn vấn đề theo cách khác. Giá cả đã tăng liên tục nhiều năm gần đây, trong khi tiền lương và cơ hội việc làm không theo kịp. Ngay cả khi lạm phát trở lại mức mục tiêu của các chính phủ, những gì người dân đánh mất trong vài năm qua cũng không tự động khôi phục. Họ đang kiệt quệ rồi.

Tôi cho rằng các khác biệt quan điểm này phần nào phụ thuộc vào sự lệch pha giữa cách nhìn của người dư dả tiền với người chật vật mưu sinh. Với người dư dả, lạm phát giảm từ 8% xuống 2% là một thành công, tốc độ tăng giá chậm lại thì họ ít bị thiệt hại hơn. Với người đi chợ phải tính toán từng đồng, điều đó chỉ có nghĩa là giá cả vẫn tăng, nhưng chậm hơn trước, thay vì tăng 8% thì tăng 2%.

Ví dụ, một món hàng từng có giá 100 đồng, sau ba năm liên tiếp tăng theo tốc độ tăng bình quân của một số nước châu Âu lần lượt là 8%, 5% và 3%, thì sẽ có giá gần 117 đồng. Nếu thu nhập không tăng tương ứng, người mua đã nghèo đi về sức mua, bất kể các báo cáo kinh tế tuyên bố lạm phát được kiểm soát thành công, từ 8% về 3%.

Nhưng sự bào mòn đáng sợ hơn không nằm trong những con số. Mà là hy vọng tắt dần.

Một khảo sát được Goldman Sachs công bố gần đây cho biết ngày càng nhiều người trẻ phải tìm thêm công việc thứ hai, thậm chí thứ ba, để duy trì mức sống mà thế hệ trước có thể đạt được chỉ với một công việc toàn thời gian.

Những công việc tay trái (phương Tây gọi mỹ miều là “side hustle”), thường được coi như biểu hiện của tinh thần năng động và khởi nghiệp. Nhưng đi sâu đọc các báo cáo, tôi nhận ra có sự khác biệt rất lớn giữa làm thêm để phát triển bản thân và làm thêm vì không thể thanh toán những hóa đơn thiết yếu. Báo cáo của Goldman Sachs nói đến vế sau.

Một người dành tám tiếng ở văn phòng, sau đó giao hàng, lái xe hoặc nhận việc tự do đến khuya, có thể kiếm thêm thu nhập. Đổi lại, họ mất thời gian nghỉ ngơi, học tập, xây dựng các mối quan hệ và đầu tư cho sự nghiệp lâu dài. Nghịch lý là càng phải làm thêm để tồn tại, họ càng khó phát triển trong công việc chính, từ đó càng khó thoát khỏi tình trạng bấp bênh ở vị trí thấp và thu nhập thấp. Thế là họ lại phải đi làm thêm. Vòng xoáy nghiệt ngã tiếp tục.

Tuy báo cáo của Goldman Sachs tìm hiểu tình hình ở Mỹ, câu chuyện này không hề xa lạ ở Việt Nam: người trẻ kiệt sức khi bám trụ ở các thành phố lớn, còn trung niên cắt xén thời gian ở công ty để làm việc bên ngoài.

Tình cảnh ấy phản ánh một vấn đề đáng suy nghĩ: điều gì xảy ra khi người lao động đã nỗ lực hết sức mà cuộc sống vẫn không khá lên?

Lạm phát kéo dài còn làm thay đổi cách người trẻ tham gia xã hội. Khi phải cân nhắc từng khoản chi, thì một bữa ăn với bạn bè, chuyến du lịch hay hẹn hò đều có thể trở thành thứ xa xỉ.

Khoảng cách thế hệ vì thế cũng sâu sắc hơn. Những lời khuyên quen thuộc của cha mẹ như tiết kiệm hơn, chăm chỉ hơn hay cố gắng mua một căn nhà nhỏ dễ trở thành nguồn gốc của tranh cãi trong gia đình. Bởi điều từng đúng với thế hệ trước chưa chắc còn đúng với thế hệ sau.

Áp lực chi phí sống không chỉ giới hạn ở những người có thu nhập thấp hay người trẻ.

Tại nhiều thành phố lớn của Mỹ, mức thu nhập 100.000 đến 150.000 USD mỗi năm của những người trẻ cũng không còn mang lại cảm giác dư dả như trước nữa. Sau khi trả tiền nhà, bảo hiểm, các khoản vay sinh viên, chăm sóc con cái và tích lũy hưu trí, số tiền còn lại có thể rất ít.

Đối với nhóm ngoài 30 tuổi, áp lực còn lớn hơn. Đây là “thế hệ bánh mì”, bị kẹp giữa hai trách nhiệm: chăm sóc con nhỏ và hỗ trợ cha mẹ già, trong khi phần thu nhập khả dụng sau chi tiêu thiết yếu ngày càng bị lạm phát bào mòn.

Hệ quả không chỉ là những gia đình phải cắt giảm tiêu dùng. Quyết định sinh con, đầu tư cho giáo dục, chăm sóc sức khỏe và tích lũy hưu trí đều bị ảnh hưởng. Khi hàng triệu gia đình cùng trì hoãn những quyết định đó, vấn đề từ phạm vi cá nhân trở thành một thách thức kinh tế và xã hội.

Một hệ quả thường bị đánh giá thấp của lạm phát kéo dài ở châu Âu là sự xói mòn niềm tin vào các thể chế kinh tế và xã hội. Khi người dân có việc làm, thu nhập tăng nhưng chất lượng sống không cải thiện, họ bắt đầu nghi ngờ những lời hứa về tăng trưởng và thịnh vượng. Đây là môi trường thuận lợi cho các phong trào dân túy, đặc biệt những chính trị gia hứa hẹn các giải pháp đơn giản cho những vấn đề phức tạp: hạn chế nhập cư, bảo hộ thương mại hoặc đảo ngược những chính sách đã tồn tại hàng thập kỷ. Quyết định Brexit ở Anh hay các phong trào biểu tình chuyển thành bạo động ở Pháp rồi Italy thời gian qua có gốc rễ từ đó.

Việt Nam duy trì được sự ổn định chính trị và tính nhất quán chính sách có lợi thế trong giai đoạn bất ổn này. Tuy nhiên, không thể vì thế mà chủ quan. Các quyết định trì hoãn sinh con, đầu tư cho giáo dục, chăm sóc sức khỏe và tích lũy hưu trí vẫn bị ảnh hưởng. Vấn đề cốt lõi là phải hành động để tránh tạo ra một thế hệ mà phương Tây lẫn Trung Quốc đang sợ là “một thế hệ bị bỏ lại phía sau”.

Với Việt Nam, để tránh điều đó, kiểm soát lạm phát vẫn là điều kiện cần, nhưng chưa đủ. Điều quan trọng không kém là bảo đảm thu nhập thực tế của người lao động, phát triển nhà ở có khả năng chi trả và mở rộng cơ hội tiếp cận những công việc có năng suất cao.

Và quan trọng bậc nhất là phải làm sao tránh chuyện những người trẻ chăm chỉ, có năng lực và khát vọng dần không còn tin rằng cố gắng hôm nay sẽ mang lại một cuộc sống tốt đẹp hơn ngày mai.

“Lạm phát ăn mòn chất lượng sống” là một hiện tượng đang diễn ra trên toàn cầu mà các báo cáo kinh tế đã thừa nhận. Nhưng đó không phải điều đáng sợ nhất.

Điều đáng sợ là lạm phát cao và kéo dài, cộng với tình trạng chênh lệch giàu nghèo quá mức, sẽ khuếch đại những sức ép lên nhân khẩu học, đẩy nhanh già hóa dân số (vì người trẻ không chịu sinh) và bào mòn sinh khí quốc gia, bắt đầu từ hy vọng của những người trẻ.

Giải quyết vấn đề không thể chỉ nhờ kiểm soát lạm phát, nhưng phải bắt đầu từ việc không để lạm phát mất kiểm soát.

Hồ Quốc Tuấn