Nợ thuế ‘trên trời rơi xuống’

Mở eTax Mobile, tôi thấy một doanh nghiệp tư nhân đã kê khai thu nhập cho mình. Doanh nghiệp đó lần đầu tiên tôi nghe tên. Sau 12 ngày phản ánh trên ứng dụng eTax không có kết quả, tôi phải tự liên hệ cơ quan thuế để khiếu nại.

Tại sao một người chưa giao kết, chưa ký bất cứ giấy tờ gì với doanh nghiệp, mà vẫn bị có thể bị doanh nghiệp đó kê khai thu nhập như người lao động?

Vì trên thực tế, quá trình này không phải lúc nào cũng đòi hỏi hệ thống thuế kiểm tra trước, xem giữa hai bên đã có quan hệ lao động hay hợp đồng thật hay chưa.

Cơ chế quản lý thuế hiện nay vận hành chủ yếu theo hướng: cơ quan chi trả tự kê khai và chịu trách nhiệm về hồ sơ đã nộp; còn cơ quan thuế tiếp nhận, đối chiếu và hậu kiểm. Nếu cá nhân đăng ký thuế qua cơ quan chi trả thu nhập thì hồ sơ phải có văn bản ủy quyền của cá nhân; cơ quan chỉ là nơi tổng hợp và gửi thông tin đăng ký thuế.

Như vậy về mặt pháp luật, doanh nghiệp không được tự ý kê khai thay khi không có căn cứ. Nhưng về mặt vận hành, nếu doanh nghiệp vẫn có thể dùng thông tin định danh của một người để lập hồ sơ kê khai, trong khi ý chí của người đó không được xác thực ngay từ đầu, hoặc không có cơ chế cảnh báo kịp thời cho người bị kê khai, thì rủi ro vẫn còn rất lớn.

Với cá nhân, một dòng thu nhập ảo có thể đẩy họ sang ngưỡng phải nộp thuế, gây rắc rối trong hồ sơ vay vốn, hồ sơ định cư, thậm chí dẫn đến truy thu, phạt chậm nộp nếu không kịp phát hiện và đính chính. Với ngân sách nhà nước, đây có thể là dấu hiệu doanh nghiệp đang dùng tên người khác để hợp thức hóa chi phí lương, làm giảm thuế thu nhập doanh nghiệp phải nộp, một biến thể của hành vi trốn thuế.

Cơ quan thuế đã hướng dẫn người dân ba bước, năm bước phản ánh khi phát hiện bị khai khống. Hướng dẫn rất chi tiết nhưng tinh thần xuyên suốt vẫn là người dân phải tự phát hiện, tự phản ánh, tự đeo bám.

Đây mới là điều đáng nói. Quy trình hiện hành đang đảo ngược nguyên tắc gánh nặng chứng minh. Người bị khai sai phải đi chứng minh mình không có thu nhập, trong khi đáng lẽ doanh nghiệp khai khoản thu nhập đó mới là bên phải chịu trách nhiệm về tính chính xác của dữ liệu đưa vào hệ thống. Người dân không có nghĩa vụ chuyên môn để làm việc này, không có công cụ để truy nguồn, không có thẩm quyền để buộc doanh nghiệp giải trình. Họ có duy nhất quyền phản ánh và chờ đợi.

Từ ngày 1/7/2025, số định danh cá nhân đã chính thức thay thế mã số thuế cá nhân cũ. Thay đổi này thuận tiện cho người dân, đồng bộ dữ liệu quốc gia, đó là điểm cộng. Nhưng nó cũng có nghĩa là chỉ cần biết số căn cước của ai đó, doanh nghiệp đã có sẵn “chìa khóa” để khai thu nhập cho người này. Tốc độ liên thông dữ liệu tăng lên nhưng cơ chế xác thực hai chiều với người được khai vẫn chưa được luật hóa.

Khoản nợ thuế trên trời rơi xuống của tôi rốt cuộc đã xử lý xong. Cơ quan Thuế – nơi doanh nghiệp này đặt trụ sở – đã rà soát và phát hiện “nhầm lẫn” này của doanh nghiệp (nhầm mã số thuế của tôi với mã số thuế của người khác) và loại bỏ khoản thu nhập kê khai nhầm ra khỏi hồ sơ thuế của tôi.

Nhưng chữ “nhầm” đang được dùng dễ dãi quá. Đó là một từ giảm nhẹ trách nhiệm, biến một hành vi có thể là gian dối thành sự cố nghiệp vụ. Khi cơ quan thuế nhận được phản ánh và xác minh được hành vi khai sai, việc tiếp theo không nên dừng ở đính chính dữ liệu. Phải truy ngược xem doanh nghiệp đó đã đưa khoản chi phí lương ấy vào báo cáo tài chính chưa, đã giảm thuế thu nhập doanh nghiệp được bao nhiêu, có bao nhiêu trường hợp tương tự trong cùng kỳ.

Theo số liệu của Cục Thuế, trong 9 tháng 2025, có trên 96.000 ý kiến phản hồi của người nộp thuế qua eTax, về việc thông tin tổ chức chi trả kê khai không đúng.

Một câu trả lời – doanh nghiệp đã kê khai “nhầm” – rồi đóng hồ sơ là cách giải quyết dễ dãi nhất nhưng cũng là cách bỏ qua dấu hiệu sai phạm có hệ thống. Vì vậy tôi cho rằng cơ quan quản lý cần có những điều chỉnh kịp thời.

Thứ nhất, bổ sung bước xác thực hai chiều khi doanh nghiệp đăng ký lao động và khai thu nhập lần đầu, ít nhất bằng OTP qua VNeID. Một bước nhỏ nhưng chặn được phần lớn trường hợp khai khống. Thứ hai, quy định rõ thời hạn xử lý phản ánh trên eTax Mobile, công khai để người dân biết bao nhiêu ngày sẽ có hồi đáp tiếp nhận, bao nhiêu ngày có kết quả xác minh. Phản ánh đi vào im lặng thì không phải là tiếp nhận, đó là đẩy người dân đi tự xử lý. Thứ ba, khi xác minh thấy có dấu hiệu khai khống mang tính cố ý, phải kích hoạt quy trình kiểm tra thuế với doanh nghiệp, không thể đóng hồ sơ ở chữ “nhầm” như trong trường hợp của tôi vừa trải qua.

Mã số thuế gắn với mỗi người là một danh tính tài chính. Khi danh tính ấy bỗng dưng nằm trong bảng lương của một công ty lạ, vấn đề không thể đóng lại chỉ bằng một lời xin lỗi vì nhầm lẫn.

Hoàng Hà