Mầm bệnh nguy hiểm hơn do Trái đất nóng lên

Biến đổi khí hậu toàn cầu làm tăng các bệnh truyền nhiễm, thúc đẩy vi khuẩn kháng thuốc khiến việc điều trị ngày càng khó khăn.

Tại hội nghị bệnh truyền nhiễm quốc tế APAC-IRIDS 2026 ở Thái Lan ngày 8/7, tiến sĩ Subramanian Swaminathan, Giám đốc Khoa Bệnh truyền nhiễm và Kiểm soát nhiễm khuẩn Bệnh viện Gleneagles Global, Phó chủ tịch Hiệp hội Bệnh truyền nhiễm lâm sàng Ấn Độ, cảnh báo biến đổi khí hậu trở thành “thực tế mới” với các đợt nắng nóng, lũ lụt, hạn hán và mưa cực đoan xuất hiện thường xuyên hơn. Điều này không chỉ làm thay đổi môi trường sống mà còn tạo điều kiện để mầm bệnh tồn tại, lây lan và tiến hóa.

“Chúng ta không làm chủ thế giới này, vi sinh vật mới là chủ. Khi khí hậu thay đổi, các mầm bệnh thích nghi tốt hơn con người”, ông nói, thêm rằng “nhiều người nghĩ chúng ta vẫn còn kháng sinh để điều trị. Điều đáng sợ là những vi khuẩn phổ biến hằng ngày đang ngày càng khó trị”.

Nhiều khu vực trên thế giới gần đây liên tiếp ghi nhận các đợt nắng nóng kỷ lục. Khí hậu nóng lên ảnh hưởng đến hầu hết con đường lây truyền bệnh, từ bệnh do muỗi truyền như sốt xuất huyết, sốt rét đến các bệnh lây qua nước, thực phẩm và không khí. Sốt xuất huyết đã lan tới nhiều khu vực trước đây chưa từng ghi nhận dịch, trong khi nhiều loại vi khuẩn đường ruột cũng gia tăng. Cứ nhiệt độ môi trường tăng thêm một độ C thì số ca nhiễm Salmonella – tác nhân phổ biến gây ngộ độc thực phẩm – có thể tăng 5-10%.

Đáng lo hơn, biến đổi khí hậu còn thúc đẩy tình trạng kháng kháng sinh. Các nghiên cứu cho thấy khi nhiệt độ tăng thêm 10 độ C, tỷ lệ kháng thuốc của E. coli có thể tăng khoảng 4,2%, Klebsiella tăng 2,2% và Staphylococcus aureus tăng 2,7%.

Nhiệt độ cao, lũ lụt, hạn hán và ô nhiễm môi trường đều tạo điều kiện để vi khuẩn trao đổi gene kháng thuốc nhanh hơn. Khi đất khô hạn, các hợp chất kháng khuẩn tự nhiên bị cô đặc, buộc vi khuẩn phải tiến hóa cơ chế chống chịu để tồn tại, từ đó làm gia tăng các chủng kháng thuốc.

Ngoài ra, việc lạm dụng kháng sinh trong y tế và chăn nuôi càng làm tình trạng nghiêm trọng hơn. Một số hóa chất nông nghiệp có thể góp phần thúc đẩy hiện tượng này, theo tiến sĩ Subramanian Swaminathan.

Ông Mihai Irimescu, Tổng giám đốc Roche Diagnostics Thái Lan, cho biết châu Á – Thái Bình Dương, nơi sinh sống của khoảng 60% dân số thế giới, đang chịu gánh nặng đặc biệt lớn về các bệnh truyền nhiễm như viêm gan, lao, HIV, sốt xuất huyết. Khu vực này đồng thời phải đối mặt với cuộc khủng hoảng kháng kháng sinh ngày càng nghiêm trọng.

Xét nghiệm chẩn đoán giữ vai trò then chốt trong ứng phó các thách thức này. Dù chỉ chiếm khoảng 2-3% tổng chi phí chăm sóc sức khỏe, kết quả xét nghiệm lại ảnh hưởng đến khoảng 70% quyết định điều trị của bác sĩ. Đầu tư vào chẩn đoán sớm và chính xác sẽ giúp sử dụng kháng sinh hợp lý hơn, hạn chế lạm dụng thuốc và làm chậm sự gia tăng kháng thuốc, theo ông Mihai Irimescu.

Đồng quan điểm, PGS Piroon Mootsikapun, Chủ tịch Hội Truyền nhiễm Thái Lan, cho rằng việc kết hợp chặt chẽ giữa bác sĩ lâm sàng và hệ thống xét nghiệm sẽ giúp phát hiện bệnh sớm, điều trị chính xác hơn và bảo tồn hiệu quả của kháng sinh.

Các chuyên gia thống nhất rằng biến đổi khí hậu, bệnh truyền nhiễm và kháng kháng sinh là những thách thức có liên quan chặt chẽ, không thể giải quyết riêng lẻ. Để giảm tác động, các quốc gia cần tăng cường giám sát dịch tễ, quản lý nguồn nước, sử dụng kháng sinh hợp lý và áp dụng mô hình “Một sức khỏe” (One Health) – cách tiếp cận phối hợp giữa y tế, thú y và môi trường nhằm kiểm soát bệnh từ nguồn gốc.

“Biến đổi khí hậu sẽ không biến mất. Điều nguy hiểm hơn là chúng ta nhận ra vấn đề nhưng không hành động, để tình trạng kháng kháng sinh tiếp tục tăng tốc”, ông Swaminathan nói.

Lê Phương