Nếp tam giác trên cuộn giấy vệ sinh

Nguyễn Kiên

Phó giáo sư, Đại học Chiba, Nhật Bản

Nhiều năm trước, trong lúc ngồi chờ tại một phòng khám nha khoa ở Nhật Bản, tôi nhìn thấy tấm biển giới thiệu một thiết bị đang đăng ký sáng chế.

Chức năng của nó khá đặc biệt: tự động gấp đầu cuộn giấy vệ sinh thành hình tam giác sau mỗi lần sử dụng.

Tôi bật cười.

Thật sao? Một thao tác như vậy cũng có thể trở thành đối tượng của nghiên cứu và đăng ký sáng chế?

Nhưng rồi tôi bất chợt nhớ đến Seth Wheeler. Cách đây khoảng 130 năm, ông là người liên tục đăng ký nhiều sáng chế liên quan đến giấy vệ sinh, từ thiết kế dạng cuộn, lõi giấy rỗng để treo tường, đường cắt trên mặt giấy cho dễ xé, tới hướng dẫn cách treo phần giấy kéo hướng ra ngoài… Những chi tiết đến nay đã quen thuộc và đương nhiên đến độ nhiều người tưởng như cuộn giấy… “bẩm sinh” phải thế. Minh họa về các bằng sáng chế của Seth Wheeler sau này được chia sẻ rộng rãi trên Internet như những câu chuyện hài hước về lịch sử công nghệ. Nhờ những lần tình cờ bắt gặp chúng mà tôi vẫn nhớ tên ông đến hôm nay.

Xâu chuỗi một loạt “phát minh” nho nhỏ, tôi dần nhận ra, chuyện không hẳn đáng buồn cười. Hơn một thế kỷ qua, người ta vẫn tiếp tục tìm thấy những điều cần cải thiện ở cùng một vật dụng quen thuộc như cuộn giấy vệ sinh.

Thiết bị mà tôi nhìn thấy, hộp cắt gấp giấy vệ sinh tự động (Automatic Toilet Paper dispenser), bắt nguồn từ Toilet Paper Origami – nghệ thuật gấp đầu giấy vệ sinh trong các khách sạn ở Nhật Bản. Nếp gấp nhỏ ấy vừa giúp dễ lấy giấy hơn, vừa để lại thông điệp “Phòng này đã được dọn sạch”, giống như một “chữ ký” của nhân viên buồng phòng trong khách sạn cao cấp.

Chiếc hộp hoạt động bằng điện, tự động cắt và gấp giấy, đảm bảo vệ sinh tối đa, giúp người dùng kéo và xé giấy bằng một tay mà không cần chạm vào lõi cuộn. Nhưng do giá thành cao và lắp đặt phức tạp, chúng không được sử dụng rộng rãi, chỉ xuất hiện tại các địa điểm cao cấp, viện dưỡng lão hoặc một số nhà vệ sinh cần kiểm soát nhiễm khuẩn nghiêm ngặt.

Dù vậy, nó vẫn là một ví dụ thú vị về “micro-innovation” – ý tưởng nhỏ nhưng tạo ra trải nghiệm tốt hơn.

Khi nhắc đến đổi mới sáng tạo, tôi thường nghĩ đến Internet, blockchain, trí tuệ nhân tạo hay các thế hệ mạng di động mới. Đó là những lĩnh vực tôi theo đuổi nhiều năm và cũng là những công nghệ thu hút phần lớn sự chú ý.

Chiếc máy gấp đầu giấy không làm thay đổi quan niệm của tôi về công nghệ. Nhưng nó giúp tôi nhìn rõ hơn phần còn lại của câu chuyện. Không phải mọi đổi mới đều bắt đầu từ tham vọng lớn. Đôi khi, chúng bắt đầu từ một người không chấp nhận một điều đã quen thuộc, tức một người luôn đặt câu hỏi: “Có cách nào làm việc đó tốt hơn không?”.

Đó là điểm khởi đầu của rất nhiều cải tiến, sáng chế.

Hầu như ai cũng từng gặp những bất tiện quen thuộc trong cuộc sống: điền lại một thông tin đã khai, nhấp chuột thêm vài lần chỉ để hoàn thành một việc đơn giản, cay mắt vì bóc hành, xước tay vì thái chỉ cà-rốt… Phần lớn những bất tiện ấy không đủ lớn để khiến người ta phàn nàn. Chúng gây khó chịu trong vài giây rồi bị quên đi. Vì vậy mà nhiều người chấp nhận chúng như một phần tự nhiên của cuộc sống.

Nhưng nếu một thao tác thừa lặp lại hàng triệu lần, nó không còn là chuyện của vài giây nữa.

Đọc đến đây, bạn hãy dừng một nhịp để nghĩ về căn bếp của mình. Bạn sẽ thấy hàng loạt ý tưởng nhỏ từng được tạo ra để việc bếp núc bớt vất vả: dao bào, dụng cụ bóc tỏi, cắt hành, thái sợi… Nhiều sản phẩm trong số đó xuất xứ từ Trung Quốc – nơi đặc biệt giỏi thương mại hóa các cải tiến nhỏ thành hàng tiêu dùng giá rẻ ở quy mô lớn.

Nhiều doanh nghiệp Trung Quốc không tạo ra các đổi mới đột phá, mà họ rất giỏi ở ba việc: phát hiện một bất tiện rất nhỏ trong cuộc sống; sáng tạo – cải tiến thiết kế để giải quyết bất tiện đó; sản xuất hàng loạt và đưa lên các sàn thương mại điện tử cực nhanh.

Rời phòng khám hôm ấy, điều ở lại trong tâm trí tôi không phải là thiết bị gấp giấy, mà là nguồn gốc ra đời của nó. Nhiều thứ hôm nay ta coi là hiển nhiên phải có từng không hề tồn tại. Chúng xuất hiện vì ai đó đã từ chối làm theo cách cũ, và thử một cách khác tốt hơn.

Mọi đổi mới, từ chiếc máy gấp giấy đến những công nghệ làm thay đổi thế giới, đều có thể bắt đầu bằng câu hỏi: “Có cách nào làm việc đó tốt hơn không?”.

Nguyễn Kiên