Tiền tỷ nghỉ 178

Trần Long

Nhà báo

Một năm trước, Minh bức xúc cho tôi biết, anh nằm trong nhóm đối tượng phải nghỉ “hưu non” ở tuổi chưa đầy 60.

Bây giờ thì anh hài lòng, sống thong dong: sáng chơi thể thao, chiều làm vườn – trông cháu. Khoản 2 tỷ đồng nghỉ việc anh gửi ngân hàng, mỗi tháng nhận hơn chục triệu đồng tiền lãi, cộng với một khoản lương hưu.

Theo Bộ Nội vụ, đến cuối 2025, cả nước có gần 147.000 người nghỉ việc theo Nghị định 178. Nhiều người có một khởi đầu mới thuận lợi: họ vẫn còn trẻ, khỏe, có lương hưu và khoản hỗ trợ lớn sau khi nghỉ.

Nhưng bây giờ, không ít người đang hồi hộp, khi báo cáo Kiểm toán Nhà nước chỉ ra hàng loạt sai sót, vi phạm khi thực hiện Nghị định, trong đó có phê duyệt sai đối tượng. Qua kiểm toán chọn mẫu, nhiều hồ sơ nghỉ việc được duyệt thiếu căn cứ, sai đối tượng hoặc tính sai chế độ tại 10 địa phương và 4 cơ quan trung ương.

Có những người được đánh giá “hoàn thành tốt nhiệm vụ” ba năm liên tiếp nhưng vẫn được duyệt nghỉ để hưởng chính sách. Đắk Lắk có 45, Đồng Nai 43, Lâm Đồng 7 và Gia Lai 3 trường hợp.

Ba năm liền hoàn thành tốt nhiệm vụ vẫn được nghỉ hưởng chế độ – điều có vẻ ngược đời, khi mục tiêu chính sách không chỉ tinh giản mà còn tái cơ cấu và nâng cao chất lượng đội ngũ. Tuy nhiên, nếu nhìn vào thực trạng đánh giá công chức, viên chức, người lao động, cách bình xét xếp loại thi đua hàng năm – vấn đề có lẽ không đơn giản như vậy.

Theo quy định, kết quả đánh giá được phân thành bốn mức: hoàn thành xuất sắc; hoàn thành tốt; hoàn thành và không hoàn thành nhiệm vụ. Về nguyên tắc, đây là công cụ để phân loại chất lượng đội ngũ. Nhưng thực tế, sau mỗi kỳ tổng kết, bình xét cuối năm ở nhiều cơ quan, đơn vị, việc tìm ra một người không hoàn thành nhiệm vụ, thậm chí chỉ hoàn thành nhiệm vụ là không dễ.

Nguyên nhân có thể nằm ở cách thức đánh giá còn nặng về định tính, trong khi những tiêu chí đo lường cụ thể đối với từng vị trí việc làm chưa thực sự rõ ràng. Một phần khác là việc đánh giá thường thiên về mức độ chấp hành nội quy, thái độ, tinh thần phối hợp… hơn là lượng hóa bằng sản phẩm đầu ra và hiệu quả công việc.

Bởi vậy mới có nghịch lý: một người có thể nhiều năm liền được xếp loại hoàn thành tốt nhiệm vụ, nhưng kết quả công việc lại chưa chắc tương xứng. Và nữa, những trường hợp bị xếp loại không hoàn thành nhiệm vụ thường dễ nhận diện hơn nếu họ vi phạm kỷ luật, nội quy hoặc để xảy ra sai phạm rõ ràng. Còn một người làm việc cầm chừng, thiếu sáng tạo, hiệu quả thấp nhưng “gọi dạ bảo vâng” lại khó bị nhận diện và phân loại rành rẽ. Đây mới là vấn đề đáng suy nghĩ.

Trong các hướng dẫn, tỷ lệ cá nhân được xếp loại hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ thường bị khống chế để bảo đảm tính chọn lọc. Ví dụ, một tập thể có 10 người hoàn thành tốt nhiệm vụ thì số người hoàn thành xuất sắc thường không quá 20%, nghĩa là tối đa hai người. Còn các mức hoàn thành, hoàn thành tốt chưa bị khống chế tỷ lệ % tương ứng. Đấy là lý do giải thích vì sao chỉ trừ các trường hợp vi phạm kỷ luật, quy định, quy chế, còn lại đều hoàn thành đến hoàn thành tốt.

Góc nhìn thực tế này cho thấy: không nên máy móc suy luận rằng một người ba năm liền hoàn thành tốt nhiệm vụ thì đương nhiên có năng lực tốt và nhất thiết phải được giữ lại. Bởi đánh giá hằng năm và đánh giá sự phù hợp trong một mô hình tổ chức mới – dù là hai vấn đề liên quan – nhưng không hoàn toàn đồng nhất. Một người có thể hoàn thành tốt nhiệm vụ trong cơ cấu cũ nhưng khi sắp xếp lại chức năng, nhiệm vụ, thì yêu cầu cũng sẽ thay đổi. Khi đó, câu hỏi không chỉ là “trước đây anh làm việc có tốt không”, mà là “anh có còn phù hợp với yêu cầu của vị trí mới hay không?”.

Nghị định 178 ban hành trong bối cảnh một cuộc sắp xếp tổ chức bộ máy quy mô lớn. Chính sách này không chỉ nhằm đưa người yếu kém ra khỏi bộ máy, mà còn giải quyết những trường hợp dôi dư, không còn phù hợp với vị trí việc làm, cần cơ cấu lại đội ngũ hoặc tự nguyện nghỉ để tạo điều kiện cho quá trình sắp xếp. Vấn đề nằm ở chỗ: tiêu chí nào được sử dụng để xác định một người không còn phù hợp; đánh giá đó có thực chất hay không; và quá trình lựa chọn có công bằng, minh bạch hay không?

Nhìn rộng ra, những bất cập trong thực hiện chính sách 178 không chỉ xuất phát từ việc một số nơi làm vội, làm chưa chặt chẽ, hay cá biệt có thể lợi dụng chính sách.

Sâu xa hơn, theo tôi, hệ thống đánh giá nhiều năm qua chưa đủ khả năng xác định chính xác giá trị công chức – viên chức. Và đó chính là nút thắt thể chế phải tháo gỡ.

Vài tỷ đồng chi sai cho một người hay hàng nghìn tỷ đồng cho hàng vạn người, nếu có, vẫn là khoản thiệt hại khoanh vùng được. Khó ước tính hơn là thiệt hại của một hệ thống chưa đo đúng giá trị cống hiến: người cần giữ có thể đã ra đi, người cần thay vẫn còn ở lại.

Trần Long