Đòi được học tử tế

Ngô Thị Phương Lê

Tiến sĩ Giáo dục ngôn ngữ

Hôm nay tôi không bắt đầu buổi dạy như thông thường. Thay vào đó, tôi hỏi sinh viên: “Các em có thể giải thích cho tôi điều gì đang diễn ra trong thành phố? Và tại sao nó lại diễn ra?”.

Những chàng trai, cô gái đang học để trở thành kỹ sư máy tính bỗng hào hứng hơn hẳn. Các em nói về những bức xúc đã tồn tại từ thời mình còn học cấp ba, suốt những năm qua không được giải quyết, thậm chí ngày càng nghiêm trọng. Giờ các em đã lên đại học, thì tới lượt em trai, em gái các em phải chịu đựng.

Sự bức xúc cuối cùng tràn ra khỏi cổng trường.

Phong trào bắt đầu ngày 21/9 tại trường trung học Saint-Exupéry ở Créteil, ngoại ô Paris, khi đầu năm học trường vẫn trống nhiều vị trí giáo viên. Từ đây, những video, hình ảnh và lời kêu gọi phong tỏa trường lan nhanh trên mạng xã hội, gặp đúng những bức xúc có sẵn ở nhiều nơi khác: thiếu giáo viên và nhân viên, lớp học quá đông, trường lớp xuống cấp, thời khóa biểu nặng nề và áp lực từ Parcoursup – hệ thống xét tuyển đại học của Pháp.

Chỉ hơn một tuần sau, phong trào lan ra nhiều thành phố. Ngày 1/10, hơn 1.000 trường cấp ba có các hoạt động phản đối, trong đó hơn 200 trường bị phong tỏa. Tình hình nhanh chóng trở nên căng thẳng. Tối 1/10, Bộ trưởng Giáo dục Édouard Geffray thông báo hơn 400 trường sẽ đóng cửa trong ngày thứ sáu 2/10.

Điều gì khiến cuộc phản đối bắt đầu từ một trường học lại có thể lan rộng đến như vậy?

Nếu chỉ đọc những bài báo nhấn mạnh chuyện học sinh phải học từ 8 giờ sáng đến 18 giờ chiều, người ta rất dễ nghĩ: bọn trẻ bây giờ lười biếng, không chịu học, không chịu cố gắng. Thực tế không đơn giản như thế.

Một thời khóa biểu từ 8h đến 18h không có nghĩa học sinh ngồi học liên tục mười tiếng. Cả ngày có khi chỉ sáu tiếng thực học, còn lại là những khoảng trống giữa các môn. Số giờ học không tăng lên, nhưng thời gian phải có mặt ở trường kéo dài rõ rệt.

Bên cạnh đó, các em còn phản đối vì… tới trường mà không được học. Có trường, học sinh suốt nhiều tháng không có giáo viên dạy tiếng Pháp; có em lựa chọn các môn khoa học nhưng lại không được học môn Vật lý – Hóa học vì thiếu giáo viên.

Thiếu giáo viên từ lâu đã là một thực trạng trong các trường trung học Pháp. Tôi nhìn thấy vấn đề ấy ngay ở một trường nơi bạn tôi đang làm việc.

Năm học 2025-2026, bộ môn của họ có ba giáo viên. Cuối năm, hai người nghỉ. Sang năm học 2026-2027, ngân sách chỉ cho phép trường tuyển thêm một người. Công việc của ba người, giờ hai người làm. Nếu số học sinh không giảm, nhà trường hoặc phải tăng giờ cho giáo viên, hoặc giảm số nhóm và dồn học sinh vào những lớp đông hơn. Nhà trường cũng phải xoay xở xếp thời khoá biểu để một giáo viên có thể đảm nhiệm được nhiều lớp nhất.

Vòng luẩn quẩn xuất hiện: giáo viên ít hơn, lớp đông hơn; lớp càng đông, công việc của giáo viên càng nặng; thời khóa biểu của cả giáo viên và học sinh càng khó sắp xếp. Chưa nói đến việc, khi quá tải, giáo viên lại có thể xin nghỉ vì… kiệt sức.

Áp lực học tập đặc biệt nặng nề với học sinh cuối cấp. Đây là thời điểm các em vừa chuẩn bị cho kỳ thi tú tài, vừa xây dựng hồ sơ Parcoursup để xin vào đại học. Điểm số, nhận xét của giáo viên, kết quả học tập trong những năm cuối cấp đều có thể ảnh hưởng đến lựa chọn tiếp theo.

Tương lai của một đứa trẻ 17, 18 tuổi dường như được tính bằng từng điểm số, từng bài kiểm tra. Nhưng chính các em lại không biết tuần tới giáo viên có trở lại hay không, người nghỉ có được thay thế không, chương trình có được học hết không.

Ngoài thời khóa biểu và giáo viên, còn nhiều vấn đề về điều kiện học tập đã tồn tại nhiều năm mà chưa được giải quyết. Tôi từng thấy những ngày nhiệt độ bên ngoài lên tới gần 40 độ, học sinh vẫn phải ngồi làm bài kiểm tra trong những căn phòng nóng hầm hập, cả lớp chỉ có một chiếc quạt yếu ớt phe phẩy.

Người lớn có thể bảo rằng ngày xưa mình từng học trong những điều kiện khó khăn hơn. Nhưng tôi tự hỏi, nếu ngày nay chúng ta có khả năng làm tốt hơn, tại sao những đứa trẻ lại phải chịu đựng chỉ vì thế hệ trước từng chịu đựng?

Đáng tiếc là sau đó, phong trào cũng bắt đầu vượt khỏi những yêu cầu ban đầu của học sinh.

Ở một số thành phố xảy ra đốt phá, phá hoại trường học, tài sản công và đụng độ với cảnh sát. Một số hiệu trưởng cho rằng, có những kẻ quá khích đã lợi dụng cơ hội để phá hoại, chứ không phải là học sinh trong trường cấp 3. Hình ảnh những chiếc xe cháy, cửa kính vỡ, những cuộc xung đột với cảnh sát nhanh chóng chiếm lấy các bản tin.

Những hành động quá khích cuối cùng làm mờ đi lý do khiến những học sinh đầu tiên đứng trước cổng trường Saint-Exupéry: các em muốn có giáo viên trong lớp, muốn được học trong điều kiện tử tế và muốn tin rằng trường học đang thực sự giúp mình chuẩn bị cho tương lai.

Sáng nay, khi tôi hỏi sinh viên “Điều gì đang diễn ra và tại sao?”, các em hầu như không cần suy nghĩ.

Bởi những chuyện đang khiến học sinh cấp ba xuống đường hôm nay, với nhiều em trong lớp tôi, không hề xa lạ. Đó từng là chính cuộc sống của các em chỉ vài năm trước. Và theo những gì các em kể, nhiều vấn đề đến nay vẫn chưa được giải quyết.

Người lớn vẫn than rằng trẻ con bây giờ lười học, không chịu cố gắng, chỉ thích điện thoại và mạng xã hội. Nhưng lần này, những đứa trẻ ấy đang đứng ngoài cổng trường để đòi có giáo viên, đòi được học đầy đủ và đòi một môi trường học tập tốt hơn.

Liệu những mong muốn ấy có đáng được lắng nghe?

Ngô Thị Phương Lê