Khỉ đột ‘nghiện’ điện thoại

Jesse Peterson

Tác giả sách

Ở Vườn thú Toronto có một chú khỉ đột tên là Nassir, sinh năm 2009.

Nassir cao lớn, thân thiện và thích hóng chuyện với du khách qua tấm kính. Nhiều khách tham quan quay video Nassir, rồi cho chú xem lại. Dần dà, họ cho chú xem đủ thứ trên trời dưới biển. Như một “thiếu niên” tò mò, Nassir tỏ ra vô cùng phấn khích, bị cuốn hút hoàn toàn và dần thay đổi hành vi: xa lánh bầy đàn, bỏ bê các hoạt động tự nhiên và ít tương tác với cả anh trai Sadiki của mình.

Vườn thú Toronto miêu tả, Nassir có thể “dành cả cuộc đời cho màn hình nếu được tự quyết định”. Nhưng họ tất nhiên không để Nassir tự quyết. Lo sợ con vật sẽ “thối não” và dần đánh mất tập tính của loài, nhân viên vườn thú phải đặt biển cảnh báo, yêu cầu du khách không hiển thị hình ảnh hoặc video trên điện thoại cho khỉ đột xem.

Biện pháp này đã giúp Nassir dần quay lại với những sinh hoạt thường ngày.

Các chuyên gia giải thích khỉ đột là loài linh trưởng có thị giác rất nhạy và trong môi trường nuôi nhốt thiếu kích thích, màn hình dễ trở thành thứ hấp dẫn khó cưỡng.

Nghe quen không?

Nhưng con người, đặc biệt là người lớn chúng ta, vốn là loài dẫn dắt, vậy mà cũng đang bị màn hình cuốn đi y như thế. Tôi biết rõ, vì “người lớn” ấy chính là tôi.

Năm 2026, trung bình mỗi người trên thế giới dành 5-7 giờ mỗi ngày cho màn hình. Cứ đà này, bao lâu nữa con số ấy sẽ chạm mốc 10, rồi 20 giờ? Không có gì ngăn cản được những người lớn, có quyền tự quyết, dành cả phần đời còn lại cho màn hình thông minh.

Trẻ con và người già có nhiều điểm chung hơn ta tưởng. Cả hai đều ít răng, ăn đồ mềm, và nhiều khả năng sẽ ngồi hàng giờ liền trước màn hình tivi hoặc điện thoại nếu không được ai đó, có trách nhiệm và đủ yêu thương, nhắc nhở.

Càng nghĩ, tôi càng lo cho đứa con của mình – sắp sinh ra trong thời đại màn hình bủa vây. Nếu vợ chồng tôi cùng nghiện điện thoại, ai sẽ bảo ban đứa con?

Hôm đi mua trà sữa cho cô vợ đang bầu bí, một bác lớn tuổi nói với tôi: “Ráng chăm vợ cho tốt. Vợ Việt Nam sẽ thay mẹ chăm mình lúc về già”. Tôi chỉ mỉm cười, không dám cãi lời một người đã sống lâu gần gấp đôi mình. Nhưng bụng tôi nghĩ, thời đại này đã khác, nếu không “cai nghiện” được, thì đến lúc đó, chúng tôi đều đang mải lướt điện thoại, và sẽ cần thêm một người thứ ba để lo cho cả hai.

Vấn đề là ai sẽ lo? Con cái bây giờ không muốn chăm sóc bố mẹ nữa. Chúng còn bận sống cuộc đời của chúng.

Người già ở nông thôn còn có con trâu, con gà và vườn rau. Với họ, tin tức là tiếng cành gãy, tiếng côn trùng rả rích và tiếng chim thú gọi nhau. Sự tận hưởng cuộc sống là những phút nghỉ ngơi chờ mồ hôi khô sau khi “cày xong thửa ruộng”.

Còn người già ở thành phố thật bi kịch. Họ thu mình trong góc giường, trên ghế sofa, tay cầm điện thoại, trước mặt là chiếc tivi luôn bật. Ánh sáng từ cả hai màn hình kéo họ vào, trong khi thế giới thực dần mờ đi. Họ chìm đắm vào chăm sóc và thu hoạch các “nông trại online” trên mạng.

Như thế còn đỡ tệ. Nguy cơ nghiêm trọng hơn là họ dễ dàng trở thành nạn nhân của những vụ lừa đảo online xuyên biên giới. Kẻ độc ác kiên nhẫn làm thân, nuôi lòng tin cho đến khi “con mồi” đủ béo, rồi vét sạch tiền tiết kiệm.

Các nhà nghiên cứu nhận hàng triệu USD để tìm cách ngăn chặn nạn lừa đảo nhắm vào người dùng mạng xã hội. Họ thử nghiệm các chương trình phòng chống, đo lường kết quả và nghiên cứu dữ liệu. Thật vất vả, nhưng chưa đạt hiệu quả là bao.

Vườn thú Toronto chỉ cần đặt một tấm biển nhắc khách cất điện thoại đi, và chú khỉ đột Nassir trở lại bình thường. Có lẽ đã đến lúc chúng ta cũng cần một “tấm biển” như vậy.

Loài khỉ được loài người “đặt biển”. Nhưng loài nào sẽ “đặt biển” cho loài người?

Không có đâu.

Tôi biết vậy nên quyết định tự làm một cái biển cho riêng mình, bằng cách: nếu không dứt được điện thoại sau khi hết hạn mức mỗi ngày, tôi sẽ tự hỏi: “Lẽ nào mình cũng như con khỉ đột, phải đợi loài khác dựng biển mới chịu buông?”.

Jesse Peterson
Nguyên tác tiếng Việt