Biển Chết đang chết dần vì biến đổi khí hậu
Resort Ein Gedi bỏ hoang bên bờ Biển Chết, tháng 5. Ảnh: CNN
Ein Gedi từng là một khu nghỉ dưỡng nổi tiếng bên bờ Biển Chết thập niên 60. Sáu năm trước, khi đường ra biển bị khoét sâu bởi những hố sụt khổng lồ, resort này buộc phải đóng cửa vĩnh viễn, để lại một tấm biển lớn ghi chữ “cấm vào”.
Bậc thang dẫn xuống biển đằng sau resort đã hư hại, tháng 5. Ảnh: CNN
Bên trong resort, nhà hàng, phòng thay đồ và trạm xăng đều bị bỏ hoang. Phía sau, cầu thang đổ nát từng là lối dẫn xuống bãi biển. Thời điểm họ đóng cửa, bờ biển đã rút khỏi resort 4 km. Theo CNN, hơn 6.000 hố sụt xuất hiện quanh Biển Chết, đe dọa hoạt động của doanh nghiệp, người dân cũng như ngành du lịch.
Biển Chết nằm ở vùng giao nhau giữa Israel, Jordan và Palestine. Đây là điểm thấp nhất trên hành tinh, khoảng 400 m dưới mực nước biển. Nó cũng là một trong những vùng nước mặn nhất thế giới, gấp gần 10 lần đại dương, với nồng độ muối đậm đặc đến mức con người có thể nổi dễ dàng trên mặt nước.
Biển Chết thu hẹp trong giai đoạn 1973-2024. Nguồn: CNN/Cục Khảo sát Địa chất Mỹ, OpenStreetMap
Biển Chết đang chết theo đúng nghĩa đen. Mỗi năm, mực nước giảm khoảng 1,2 m. Trong năm thập kỷ qua, diện tích bề mặt của vùng biển này giảm khoảng một phần ba.
Bờ biển phía tây của Biển Chết với khối tinh thể trắng lấp lánh xen kẽ vùng nước sẫm màu. Video: CNN
Kinh doanh tour du thuyền trên Biển Chết 12 năm, Jake Ben Zaken, người điều hành công ty Salty Landscapes, thường lái tàu ngang qua những khối tinh thể muối trắng xóa lấp lánh và vùng nước sẫm màu, tạo nên bởi hố sụt dưới đáy biển. Ông cho biết, hai hiện tượng này đều là dấu hiệu của một thảm họa sinh thái do con người và biến đổi khí hậu, khi vùng biển này cạn dần từng năm.
Trước đây, thuyền của Salty Landscapes thường khởi hành từ Bãi biển Khoáng sản. Năm 2015, sự xuất hiện của nhiều hố sụt khiến bãi biển này đóng cửa, buộc ông chuyển điểm xuất phát.
Một hố sụt trên đường đến Ein Gedi, một khu nghỉ dưỡng đã đóng cửa ở bờ phía tây Biển Chết, Israel, tháng 5. Video: CNN
Các hố sụt trên là hệ quả trực tiếp của tình trạng nước biển dần cạn. Yael Kiro, nhà địa hóa học chuyên nghiên cứu Biển Chết tại Viện Khoa học Weizmann, cho biết mực nước biển giảm nhanh chóng gây chênh lệch áp suất, đẩy nhanh dòng chảy nước ngầm. Quá trình này hòa tan lớp muối nằm sâu dưới lòng đất, hình thành khoang ngầm. Khi những khoang này bị khoét quá lớn, mặt đất phía trên sẽ sụp xuống, hình thành hố sụt.
Theo các chuyên gia, tình trạng nước biển rút dần do biến đổi khí hậu. Hạn hán kéo dài và cực đoan hơn, trong khi lượng mưa ngày một hiếm. Khi diện tích thu hẹp, nước trong Biển Chết cũng mặn hơn.
“Tác phẩm điêu khắc” tự nhiên bằng muối với nhiều hình dạng khác nhau bên bờ Biển Chết, tháng 5. Ảnh: CNN
Giáo sư Nadav Lensky, Giám đốc Đài quan sát Biển Chết thuộc Cơ quan Khảo sát Địa chất Israel, cho biết kể từ những năm 1980, nồng độ muối cao đến mức không thể hòa tan được. Điều này khiến muối kết tinh thành các tinh thể rắn, lắng xuống đáy biển, tạc nên những tác phẩm điêu khắc tự nhiên.
Một du khách đến khu nghỉ dưỡng y tế DMZ ở miền nam Israel đang thư giãn trong hồ bốc hơi của Biển Chết. Ảnh: CNN
Bên cạnh yếu tố tự nhiên, sự suy thoái của Biển Chết còn đến từ tác động của con người. Về bản chất, đây là một hồ nước mặn khép kín, với nguồn cấp chủ yếu từ sông Jordan. Sông này bắt nguồn từ biên giới Syria-Lebanon, qua biển Galilee ở phía bắc Israel, sau đó tiếp tục xuôi về phía nam đến Biển Chết.
Trong nhiều thập kỷ, Israel, Syria và Jordan đã xây dựng hàng loạt đập trên sông Jordan và phụ lưu lớn nhất là sông Yarmouk để chuyển hướng dòng chảy, phục vụ sinh hoạt, tưới tiêu và nông nghiệp. Hoạt động khai thác kéo dài khiến lưu lượng đổ về Biển Chết sụt giảm mạnh. Trước đây, sông Jordan vận chuyển 1,3 tỷ m3 nước đến Biển Chết, nay chỉ còn khoảng 100 triệu m3.
Ngành công nghiệp khai thác khoáng sản cũng góp phần khiến vùng này “chết” dần. Vào cuối những năm 1970, Biển Chết bị chia thành hai lưu vực, hiện được ngăn cách bởi một dải đất cạn (từng là eo biển). Lưu vực phía bắc sâu hơn, là vùng tự nhiên của biển, nơi Ben Zaken điều hành các tour du thuyền. Lưu vực phía nam được duy trì nhân tạo, bao gồm một loạt các hồ bốc hơi công nghiệp, phục vụ hoạt động chiết xuất khoáng sản. Rất ít du khách nhận ra rằng họ đang tắm trong một loại hồ bốc hơi công nghiệp.
Toàn cảnh bờ biển phía tây Biển Chết, tháng 5. Video: CNN
Tại lưu vực phía nam, hai nhà cung ứng kali Dead Sea Works (Israel) và Arab Potash Company (Jordan) bơm nước mặn từ lưu vực tự nhiên vào vùng nước này. Nước bốc hơi để lại một hỗn hợp muối giàu khoáng chất, từ đó các công ty chiết xuất kali, magiê…, sản xuất phân bón và các sản phẩm công nghiệp khác.
Nhiều kế hoạch cứu Biển Chết được đặt ra, nhưng đến nay đạt được rất ít tiến triển. Nguyên nhân đến từ vấn đề kinh phí cùng tình hình chính trị căng thẳng trong khu vực. Năm 2013, chính quyền Jordan, Israel và Palestine ký biên bản ghi nhớ để nghiên cứu ý tưởng bơm nước từ Biển Đỏ sang Biển Chết.
Kế hoạch này bao gồm việc xây dựng một nhà máy khử muối sản xuất nước ngọt trên bờ biển Jordan, và một đường ống dài 30 km nối tới Biển Chết. Sau khử muối, lượng nước thải mặn hơn nhiều lần được vận chuyển qua đường ống đến Biển Chết, vùng nước vốn mặn hơn 10 lần nước biển thường.
Nhà máy Dead Sea Works của Israel chất đống kali trắng ở phía nam Biển Chết, ngày 10/11/2022. Ảnh: NPR
Hazim El-Naser, Chủ tịch Diễn đàn Nước Trung Đông và cựu bộ trưởng nước của Jordan, cho biết các nghiên cứu chỉ ra rằng 600 triệu m3 nước biển có thể bổ sung vào Biển Chết “mà không gặp bất kỳ vấn đề gì”. Tuy nhiên, hiện dự án đang bị đình trệ do chi phí lên tới hàng tỷ USD, cùng khó khăn ngày càng tăng trong việc xây dựng hợp tác khu vực.
Một phương án khác được đưa ra là khôi phục dòng chảy của sông Jordan, bằng cách hạn chế chuyển hướng nước và bổ sung thêm nguồn cấp, kể cả từ nước thải đã qua xử lý. Nhưng giới chuyên gia cảnh báo rằng lượng nước sẽ “chẳng còn gì” khi tới Biển Chết. Bởi lẽ, khu vực này vốn khô hạn, nhu cầu nước cho sinh hoạt luôn ở mức cao. Ông El-Naser khẳng định cơ quan chức năng không thể lấy nước từ người dân, trừ khi họ cung cấp được giải pháp thay thế.
Trong khi đó, ông Abdelrahman Tamimi, người đứng đầu Tổ chức Thủy văn Palestine (đơn vị phi chính phủ hoạt động trong lĩnh vực nước và môi trường), hướng giải pháp tới ngành công nghiệp khai thác kali. Ông cho rằng các công ty nên ngừng bơm nước để khai thác khoáng sản. Còn theo Meirav Abadi, cố vấn pháp lý của Liên minh Bảo vệ Môi trường Israel, nhận định nếu doanh nghiệp muốn kiếm tiền từ Biển Chết, họ cần dùng một phần số tiền đó và trả lại cho biển, để đảm bảo “giữ được Biển Chết mãi mãi”.
Tập đoàn ICL, chủ sở hữu của Dead Sea Works, công ty khai thác kali trên Biển Chết, không phản hồi CNN. Trên website, họ cho biết rút tổng cộng 160 triệu m3 nước mỗi năm từ Biển Chết và đang “đổi mới để phát triển các chiến lược quản lý nước bền vững”.
Jake Ben Zaken, nhà sáng lập công ty tour Salty Landscapes, lái thuyền trên Biển Chết, tháng 5. Ảnh: CNN
Giới chuyên gia thống nhất rằng không giải pháp nào có thể khôi phục Biển Chết trở lại như vài thập kỷ trước, trọng tâm mới nên hướng tới mục tiêu giữ bình ổn mức độ suy giảm của vùng nước này.
Trong khi cơ quan chức năng chưa có giải pháp, người dân sinh sống và kinh doanh dọc bờ biển tiếp tục cuộc sống thường nhật trong nỗi bất an.
Ben Zaken của Salty Landscapes biết rằng thời gian của họ đang cạn dần. Mỗi lần đến bãi biển khởi hành tour du thuyền, ông đều quan sát cát xem có hố sụt nào hay không. Nếu hố sụt lại xuất hiện, ông sẽ phải dừng hoạt động công ty ngay lập tức, trong khi họ không thể mua bảo hiểm cho một hoạt động kinh doanh chắc chắn rủi ro.
“Mọi thứ ở đây không thay đổi từ từ, mà là một thảm họa diễn ra với tốc độ nhanh chóng”, ông Ben nói.
Bảo Bảo (theo CNN)
1 THÁNG 06, 2026
