Cách các đô thị di sản thế giới chống ‘rỗng ruột’

Trước nguy cơ phố cổ Hội An mất dần cư dân bản địa, kinh nghiệm từ Dubrovnik, Barcelona hay Venice cho thấy nhiều cách giữ người dân ở lại, từ hỗ trợ nhà ở đến kiểm soát kinh doanh lưu trú.

Khoảng 40% chủ nhà gốc tại vùng lõi phố cổ Hội An đã chuyển ra ngoài, trong khi tỷ lệ di tích có người ở thực tế chỉ còn 20-30% vào năm 2024, theo số liệu được công bố tại hội thảo về phát triển du lịch đô thị cổ giữa tháng 10. Nhiều nhà cổ chuyển thành cửa hàng, nhà hàng và cơ sở phục vụ du khách, đặt ra nguy cơ khu di sản mất dần chức năng cư trú.

Tình trạng tương tự diễn ra tại nhiều đô thị di sản nổi tiếng thế giới, nơi du lịch phát triển kéo theo giá nhà tăng, hoạt động kinh doanh lấn át không gian sống của cư dân. Để ứng phó, các thành phố đang áp dụng nhiều biện pháp, từ hỗ trợ nhà ở, hạn chế cho thuê du lịch đến điều tiết lượng khách tham quan, với những kết quả khác nhau.

Từng có khoảng 5.000 người sinh sống vào đầu thập niên 1990, khu phố cổ Dubrovnik, Croatia, chỉ còn khoảng 1.200 cư dân vào năm 2024. Những ngôi nhà bên trong tường thành trung cổ dần chuyển thành căn hộ du lịch, nhà hàng và cơ sở kinh doanh. Tháng 3/2024, người địa phương chỉ còn sử dụng khoảng 30% quỹ nhà tại đây.

Trước nguy cơ phố cổ mất dần chức năng cư trú, chính quyền Dubrovnik triển khai nhiều biện pháp nhằm đưa người dân trở lại trung tâm lịch sử.

Năm 2017, Dubrovnik khởi động chương trình “Respect the City” (Tôn trọng thành phố) nhằm giảm áp lực du lịch. Từ năm 2018, thành phố triển khai các biện pháp điều tiết tàu biển, giới hạn 4.000 khách từ tàu du lịch tại cùng một thời điểm, tránh để các đoàn lớn đồng loạt đổ vào những tuyến phố hẹp.

Tuy nhiên, kiểm soát lượng khách chưa giải quyết được tình trạng cư dân rời đi. Chính quyền bắt đầu mua và cải tạo căn hộ trong phố cổ để cho các gia đình trẻ thuê dài hạn, đồng thời tìm cách hạn chế hoạt động cho thuê lưu trú ngắn hạn.

Ngày 8/5/2024, chính quyền Dubrovnik trao chìa khóa căn hộ cho hai gia đình có tổng cộng 9 trẻ em đến sinh sống tại trung tâm lịch sử. Bốn căn hộ khác cũng đang được cải tạo, hướng tới bố trí chỗ ở cho tổng cộng 6 gia đình đông con.

Đây là kết quả bước đầu của chính sách khôi phục cộng đồng cư dân, dù quy mô còn nhỏ so với số người đã rời phố cổ.

Trong khi Dubrovnik tìm cách đưa cư dân trở lại phố cổ, Barcelona, Tây Ban Nha, tập trung ngăn nhà ở tiếp tục chuyển thành cơ sở lưu trú du lịch.

Tháng 6/2024, Thị trưởng Jaume Collboni công bố kế hoạch chấm dứt giấy phép của 10.101 căn hộ cho khách du lịch thuê ngắn hạn vào tháng 11/2028, nhằm đưa quỹ nhà này trở lại phục vụ người dân.

Giá thuê nhà tại Barcelona tăng 68% trong 10 năm tính đến thời điểm công bố kế hoạch, giá mua tăng 38%. Chính quyền cho rằng sự phát triển của dịch vụ lưu trú ngắn hạn góp phần khiến người địa phương, đặc biệt là người trẻ, khó tiếp cận nhà ở.

Chính sách gây tranh luận khi giới kinh doanh lưu trú cảnh báo nguy cơ mất việc làm và phát sinh hoạt động cho thuê bất hợp pháp. Do lộ trình chưa hoàn tất, hiệu quả dài hạn vẫn cần kiểm chứng.

Tại Amsterdam, Hà Lan, chính quyền sử dụng quy định cấp phép và giới hạn thời gian cho thuê để kiểm soát việc chuyển đổi nhà ở thành cơ sở lưu trú.

Theo quy định năm 2026, chủ nhà thường chỉ được cho khách du lịch thuê toàn bộ căn hộ tối đa 30 đêm mỗi năm. Riêng một số khu vực thuộc trung tâm và De Pijp, giới hạn giảm còn 15 đêm. Người cho thuê phải đăng ký cư trú tại địa chỉ đó, có giấy phép và thông báo từng đợt đón khách.

Venice, Italy, là trường hợp điển hình về tình trạng đô thị di sản mất dần cư dân khi kinh tế và không gian sống thay đổi.

Theo tài liệu quy hoạch 2025-2027 của chính quyền Venice, trung tâm lịch sử thành phố có gần 175.000 người sinh sống năm 1951, giảm còn hơn 49.000 người vào cuối năm 2023, tương đương mức giảm gần 72%. Xu hướng kéo dài nhiều thập niên phản ánh sự suy giảm vai trò cư trú của khu vực di sản, chủ yếu do sự dịch chuyển dân cư sang đất liền, chi phí nhà ở và thay đổi cơ cấu kinh tế.

Trong khi dân số phố cổ Venice liên tục giảm, số giường phục vụ du khách đã vượt số người sinh sống tại đây. Theo báo cáo công bố tháng 9 của OCIO, tổ chức nghiên cứu về nhà ở tại Venice, khu đô thị lịch sử còn gần 47.000 cư dân nhưng có hơn 50.000 giường lưu trú du lịch, tương đương 1,07 giường cho mỗi người dân.

Số giường thuộc loại hình cho thuê du lịch ngắn hạn tăng khoảng 30% trong hơn ba năm, từ tháng 4/2023 đến tháng 9/2026. Sự gia tăng này phản ánh áp lực chuyển đổi không gian nhà ở sang phục vụ du khách.

Để giảm quá tải, từ năm 2024, Venice thử nghiệm thu phí khách tham quan trong ngày. Năm 2026, mức thu 5-10 euro mỗi người được áp dụng trong 60 ngày cao điểm từ tháng 4 đến tháng 7.

Theo số liệu sơ bộ chính quyền công bố ngày 29/7, chương trình ghi nhận gần 680.000 vé trả phí, thu hơn 5,2 triệu euro. Số vé trung bình mỗi ngày giảm 32,3% so với năm 2024. Tuy nhiên, con số này chưa phản ánh mức thay đổi của toàn bộ lượng khách đến Venice, do nhiều nhóm không thuộc diện nộp phí.

Ông Michele Zuin, quan chức phụ trách ngân sách và thuế của Venice, thừa nhận mức phí hiện tại có thể không đủ sức khiến du khách thay đổi kế hoạch. Thành phố đang cân nhắc tăng phí, cho thấy khó khăn trong việc điều tiết lượng khách bằng công cụ tài chính. Chính sách cũng không trực tiếp giải quyết việc nhà ở chuyển sang phục vụ du lịch hay tình trạng cư dân rời trung tâm lịch sử.

Trong chương trình Peak Travel phát sóng ngày 13/8/2024 trên đài WHYY (Mỹ), ông Harold Goodwin, Giám đốc điều hành Responsible Tourism Partnership, tổ chức thúc đẩy du lịch có trách nhiệm, nhận định văn hóa của một thành phố tồn tại nhờ liên tục phát triển cùng cộng đồng cư dân.

Theo ông, khi du lịch chi phối đời sống đô thị, văn hóa vẫn tiếp tục thay đổi nhưng chủ yếu để đáp ứng nhu cầu của du khách. Một khi không còn cư dân, thành phố cũng mất khả năng duy trì sự tiếp nối với quá khứ.

Mai Phương (Theo Reuters, AP)