Điều hòa ‘thân ai nấy mát’

Trình Phương Quân

Kiến trúc sư

Bạn tôi từ Paris nhắn tin, anh phải cắn răng chi gần một trăm euro một đêm, thuê phòng khách sạn hạng bét ở rìa ngoại ô. Ở đó có máy lạnh.

Cũng chính anh – vốn là kiến trúc sư – từng dành cả tối để thuyết phục tôi rằng, lạm dụng điều hòa là biểu hiện của lối sống ích kỷ, tàn phá khí quyển, lười biếng thích nghi với tự nhiên. Nhưng đấy là khi nhiệt độ ngoài trời mười mấy, hai mươi độ C.

Cuộc đầu hàng của bạn tôi không phải chuyện cá biệt. Paris, nơi luôn tự hào về sự kiên định bảo vệ môi trường, đang rạn nứt sâu sắc vì điều hòa.

Một bên là những nhà bảo tồn, quyết giữ vẹn nguyên những mặt đứng tân cổ điển thế kỷ 19, kiên quyết từ chối các thiết bị cơ khí để bảo vệ bằng được danh hiệu “đô thị trung hòa carbon”. Bên còn lại là thực tế nghiệt ngã của biến đổi khí hậu, nơi cái nóng không còn là một thứ gia vị lãng mạn cho những buổi chiều ngồi cà phê vỉa hè dọc đại lộ Saint-Germain, mà đã thành một thứ thiên tai có thể lấy mạng người.

Luật bảo tồn di sản của Paris coi việc khoan đục những khối đá vôi trăm tuổi để treo mấy cái hộp sắt, chạy dây rợ dọc ngang ban công là một “tội ác thị giác”. Nhưng khi thời tiết cực đoan ập đến, cấu trúc cổ kính ấy lập tức phản bội lại cư dân của nó, biến thành cái bẫy nhiệt khổng lồ. Những căn áp mái – nơi cư ngụ của sinh viên, người nghèo và người già neo đơn – trở thành những buồng thiêu đúng nghĩa. Cái giá phải trả cho sự kiên định sinh thái ấy từng được tính bằng 15.000 sinh mạng trong trận nắng nóng kỷ lục năm 2003. Đó là chương buồn nhất cho thấy sự bất lực của một đô thị di sản khi từ chối thỏa hiệp với công nghệ, đẩy con người vào thế đối đầu trực diện với thiên nhiên hung hãn.

Nhìn sang Singapore, câu chuyện làm mát lại thực dụng đến cực đoan. Cố Thủ tướng Lý Quang Diệu từng nói: “Điều hòa là phát minh vĩ đại nhất thế kỷ 20. Không có nó, chúng tôi không thể phát triển kinh tế vì con người sẽ mất đi năng suất lao động trong thời tiết nhiệt đới”.

Ở quốc đảo sát xích đạo ấy, máy lạnh không phải món đồ gia dụng mua về để hưởng thụ, mà là hạ tầng năng suất, là mạch máu vận hành trung tâm tài chính toàn cầu. Tại khu Marina Bay, người ta quy hoạch hẳn một hệ thống làm mát vùng (District Cooling System), tiết kiệm tới 40% năng lượng so với máy độc lập. Thiết bị được giấu trong các hộp kỹ thuật – tính toán sẵn từ khi công trình còn nằm trên bản vẽ. Người Singapore đã biến việc làm mát thành một môn khoa học chính xác và đồng bộ.

Nhưng ngay cả ở một nơi quy hoạch nghiêm cẩn như Singapore, vết rạn của công nghệ vẫn lộ ra ở các khu phố như Chinatown, Bugis hay Geylang. Tại đây, những dãy nhà thương mại cổ (shophouse) trăm tuổi đang gánh một “vết sẹo” thẩm mỹ không cách nào che giấu. Shophouse từ thời kỳ đầu không được thiết kế để nhét máy lạnh vào.

Để đổi lấy sự tiện nghi đương đại, thu hút khách du lịch và giữ chân các cửa hàng thời thượng, người ta phải thỏa hiệp bằng cách đóng đinh, đục tường treo chằng chịt hàng trăm cục nóng. Tại những con hẻm nhỏ phía sau các dãy shophouse, những lối đi bộ thơ mộng biến thành “hành lang nhiệt” ngột ngạt không ai dám bước vào.

Bài học từ Singapore rất rõ ràng: khi công nghệ làm mát không được tính toán từ gốc, nó sẽ phá hủy không gian chung để đổi lấy sự mát mẻ ích kỷ trong nhà. Ngay cả một chính quyền quản lý vi mô cực tốt như đảo quốc sư tử vẫn phải bất lực chấp nhận những vùng không gian công cộng “hy sinh” cho máy lạnh.

Việt Nam đang phải chịu đựng “combo” nguy hiểm: Cái nóng cộng hưởng với độ ẩm đặc trưng và hiệu ứng đảo nhiệt đô thị do tốc độ bêtông hóa. Theo số liệu thống kê ngành điện máy, Việt Nam hiện là một trong những thị trường điều hòa tăng trưởng chóng mặt nhất Đông Nam Á, với sản lượng tiêu thụ vượt mốc 2 triệu máy mỗi năm. Theo Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), công suất tiêu thụ điện toàn hệ thống liên tục phá đỉnh lịch sử. Trong ngày 25/6, hệ thống điện quốc gia ghi nhận công suất cực đại đạt 57.838 MW vào lúc 13h40.

Nhưng Việt Nam không khắt khe giữ bộ mặt kiến trúc như người Pháp, và cũng chẳng có tầm nhìn hạ tầng để giấu thiết bị một cách triệt để như người Singapore. Cục nóng điều hòa tại các nhà phố được treo một cách tự phát, mạnh ai nấy làm trên mặt tiền.

Hành vi này vô tình châm ngòi cho một “cuộc chiến vị kỷ” về nhiệt độ ngay trong lòng đô thị, tạo ra sự bất bình đẳng giữa người có tiền mua điều hòa và người yếu thế – những lao động nghèo, người bán hàng rong, những tài xế công nghệ đang bươn chải trên đường phố.

Trong kỷ nguyên của thời tiết cực đoan, lối thoát là một tư duy dung hòa và minh triết hơn, nơi “kiến trúc phải đi trước, thiết bị theo sau”. Thiết bị cơ khí chỉ nên là giải pháp cuối cùng khi các giải pháp tự nhiên đã bất lực.

Trước khi nghĩ đến việc bật máy lạnh công suất lớn, các nhà thiết kế, kiến trúc sư và chủ công trình tại Việt Nam cần giải quyết bài toán hạ nhiệt ngay trên bản vẽ. Đó là việc quay trở lại với những nguyên lý kiến trúc nhiệt đới bản địa nhưng được nâng cấp bằng công nghệ vật liệu mới: sử dụng hệ thống lam che nắng cố định hoặc di động để cản bức xạ mặt trời, ứng dụng kính cản nhiệt hiệu suất cao (Low-E) cho các mảng đặc lớn, tăng cường độ dày và lớp cách nhiệt cho mái và các bức tường hướng Tây, đặc biệt là việc quy hoạch mảng xanh, vườn đứng vào ban công và mặt đứng công trình.

Khi lớp vỏ công trình đã làm tốt nhiệm vụ ngăn nhiệt và tự làm mát, áp lực vận hành lên chiếc điều hòa sẽ giảm đi một nửa, hóa đơn tiền điện của người dân cũng bớt đi.

Đồng thời, trong quản lý đô thị, cơ quan cấp phép xây dựng cần đưa ra những quy chuẩn nghiêm ngặt, rõ ràng và có tính chế tài cao về vị trí đặt cục nóng. Mỗi ngôi nhà phố khi xây mới hoặc cải tạo bắt buộc phải có không gian kỹ thuật (A/C ledge) ẩn sau các hệ nan chớp che chắn thẩm mỹ, tuyệt đối nghiêm cấm lắp đặt cục nóng xả trực diện gió ra vỉa hè, lòng đường hoặc sang cửa sổ nhà bên cạnh.

Về phía người sử dụng, việc cài đặt nhiệt độ điều hòa ở mức lý tưởng 27°C-28°C, kết hợp với một chiếc quạt đối lưu nhỏ, không chỉ giúp tiết kiệm 20-30% lượng điện tiêu thụ mà còn là cách bảo vệ sức khỏe khoa học nhất. Nó giúp cơ thể tránh gặp phải hội chứng sốc nhiệt nguy hiểm khi đột ngột di chuyển giữa hai môi trường trong và ngoài nhà, một nguyên nhân phổ biến dẫn đến các ca đột quỵ mùa nắng nóng.

Con người cần công nghệ để sống sót qua những mùa hè khắc nghiệt của thời đại biến đổi khí hậu, nhưng cũng phải dùng thuần phục nó bằng lối ứng xử có trách nhiệm, để không tước đoạt bầu không khí dễ thở của người xung quanh.

Trình Phương Quân