‘Giải trí đến chết’

Lê Thanh Tùng

Giảng viên, nhà nghiên cứu xã hội học

Hàng xóm nhà tôi có một bà rất hay quát chồng, mắng con, gây sự với láng giềng. Hễ nghe xa gần giọng đục khàn ấy vang lên là tôi phá cửa chạy đi xem. Nhưng mười lần như một, bố mẹ lập tức xua chúng tôi vào nhà, đóng cửa lại.

Hành động đó là để con trẻ không tiếp xúc quá sớm với những hành vi thiếu văn minh. Chúng tôi từng bước được định hình về ranh giới giữa cái đẹp và cái xấu, giữa sự tôn trọng riêng tư và tính hiếu kỳ độc hại.

Còn tôi ngày nay, không dễ để bảo vệ các con mình theo cách tương tự.

Tuần trước, gia đình tôi đi ăn tại một nhà hàng Việt Nam. Ở bàn bên cạnh, một nhà đầy đủ người lớn lẫn trẻ nhỏ ngồi quây quần, nhưng đều chỉ quan tâm tới những gì diễn ra trên màn hình điện thoại. Dù họ đã cố gắng mở nhỏ âm lượng, tôi và các con vẫn nghe rõ những ngôn từ tục tĩu từ một phiên livestream đang phát công khai.

Bây giờ, streamer ở khắp nơi, giờ nào cũng có, ngôn từ rất thượng vàng hạ cám. Trẻ con nghe rồi hồn nhiên “phát lại” vì “hay hay, trendy”. Sức xâm lấn ghê gớm của thứ “giải trí độc hại” đó đã khiến người lớn không thể đóng hết các cánh cửa với bọn trẻ, như bố mẹ tôi đã làm.

Thực tế này khiến tôi nhớ tới nhận định của Neil Postman trong cuốn sách kinh điển “Amusing Ourselves to Death” (Giải trí đến chết): Mối nguy hiểm lớn nhất của văn hóa hiện đại không phải là việc chúng ta bị tước đoạt thông tin, mà là việc chúng ta bị nhấn chìm trong những trò giải trí nhảm nhí, để rồi dần mất đi năng lực phản biện và lòng cảm thông.

Lời cảnh báo ấy dường như đang ứng nghiệm ngay trong cách mà con người bảo vệ không gian sống của mình. Hàng ngày, chúng ta cẩn trọng khóa chặt cửa mỗi tối với mong muốn chặn mọi rủi ro. Thế nhưng, chiếc màn hình nhỏ có thể lại đang rước những nỗi bất an và rác rưởi độc hại về đặt ngay trước mắt. Mặt trái khó kiểm soát của mạng xã hội đang chọc thủng các lớp bảo vệ. Cha mẹ ngồi ngay bên cạnh vẫn không thể biết con mình đang hấp thụ những nội dung tiêu cực nào.

Việc trẻ tiếp xúc liên tục với các nội dung giật gân và bạo lực ngôn từ sẽ dẫn đến hiện tượng “trơ lì cảm xúc” (desensitization). Sự trơ lì ấy khiến trẻ dần coi các hành vi quấy rối hay xúc phạm người khác là bình thường. Nguy hại hơn, khi thấy những streamer thu hút hàng triệu lượt xem và kiếm tiền dễ dàng từ các scandals, trẻ sẽ mặc nhiên thừa nhận đó như một công thức “thành công” mới. Hệ quả là, thước đo giá trị dần bị dịch chuyển: từ sự cống hiến tri thức hay phẩm giá cá nhân sang số lượng lượt xem (views) và mức độ gây chú ý bằng scandal.

Một thế hệ lớn lên trong sự xói mòn của tư duy nhân văn và sự thiếu hụt các chuẩn mực ứng xử gia đình sẽ rất dễ coi việc soi xét vào đời tư người khác chỉ là trò tiêu khiển vô hại.

Nhưng ranh giới giữa một phản ứng văn minh và sự hiếu kỳ độc hại thực ra chỉ cách nhau một chiếc màn hình. Quyền lực đơn giản nhất của người xem cũng là quyền lực mà chúng ta thường quên mất: quyền không xem.

Người lớn hoàn toàn có thể lựa chọn hạ chiếc điện thoại xuống, từ chối biến đời tư của người khác thành trò tiêu khiển hay “mồi ngon” cho sự chú ý. Nếu cha mẹ vừa xem một cuộc đấu khẩu tục tĩu vừa cười, đứa trẻ sẽ học được rằng đó là giải trí. Nếu người lớn cùng bàn tán về đời tư của một người xa lạ, đứa trẻ sẽ nghĩ đó là chuyện bình thường. Ngược lại, khi cha mẹ chủ động tắt màn hình, không chia sẻ, không bình luận và nói với con rằng “chuyện này không đáng để xem”, một chuẩn mực khác đang được hình thành.

Việc loại bỏ các streamer lệch chuẩn hay các nội dung giật gân không thể chỉ trông chờ vào những án phạt hành chính từ cơ quan chức năng, hay sự kiểm duyệt thụ động của các thuật toán. Quyền lực tối cao để ngăn chặn những thứ độc hại này một mặt có ngay trong mỗi thao tác của người xem. Quyền lực ấy không nằm ở việc nhảy vào tranh luận để chống lại các streamer, mà nằm ở một phản ứng kiên quyết và văn minh hơn: bấm nút “Tắt”, lướt qua, hoặc ít nhất – nếu không chống lại được sự tò mò bản năng thì cũng đừng mang nó về trong không gian sống của gia đình mình.

Cắt đi nguồn “nhiên liệu” hiếu kỳ ấy không chỉ là cách trả lại trật tự cho không gian mạng, mà là giữ lại thứ quý giá cho tâm hồn: sự lành mạnh, bình yên.

Lê Thanh Tùng