Hai ngôi đền tâm linh dưới chân đèo Ngang

Đèo Ngang cao khoảng 250 m so với mực nước biển, là ranh giới giữa tỉnh Quảng Trị và Hà Tĩnh trên dãy Hoành Sơn. Địa danh này nổi tiếng trong thi ca, tiêu biểu là bài “Qua Đèo Ngang” của bà Huyện Thanh Quan.

Dưới chân đèo có hai ngôi đền thờ Công chúa Liễu Hạnh. Theo truyền thuyết, bà là con gái thứ hai của Ngọc Hoàng, tên Quỳnh Hoa. Trong lần giáng thế thứ ba, bà chọn nơi này trú ngụ và mở quán nước.

Tại đây, bà hóa thân thành người bán hàng phục vụ khách qua đường. Lúc sinh thời, bà giúp dân bản địa tránh dịch bệnh, xua thú dữ và dạy cách trồng lúa. Vùng đất dưới chân đèo dần trù phú, dân cư tập trung đông đúc. Để ghi nhớ công ơn, người dân hai phía đèo lập miếu thờ ngay bên đường thiên lý Bắc – Nam.

Nằm sát quốc lộ 1, gần cửa hầm đèo Ngang tại xã Phú Trạch, tỉnh Quảng Trị, đền Thánh mẫu Liễu Hạnh tọa lạc trên khu đất bằng phẳng rộng hàng nghìn mét vuông. Công trình tựa lưng vào núi Hoành Sơn, mặt hướng biển Đông, phía trước có hồ nước.

Đền gồm hai hạng mục chính là đền Tiền và đền Hậu, được bố trí trên trục dài hơn 100 m, rộng khoảng 30 m.

Đền được công nhận là di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh năm 2000. Đến tháng 10/2024, tỉnh Quảng Bình cũ công nhận công trình này là điểm du lịch tâm linh, phục vụ nhu cầu của người dân và du khách khi đi qua đèo Ngang.

Đền Tiền thờ Thánh mẫu Liễu Hạnh, một trong “Tứ bất tử” của tín ngưỡng dân gian Việt Nam. Bên trong đền đặt ba pho tượng. Theo tư liệu, công trình được xây dựng từ năm 1557 dưới thời Hậu Lê.

Đền có nhiều không gian đẹp để du khách chụp ảnh kỷ niệm khi đến chiêm bái.

Phía bắc đèo Ngang, thuộc phường Hoành Sơn, tỉnh Hà Tĩnh, có đền thờ Công chúa Liễu Hạnh với sự tích tương tự khu vực phía nam.

Đền tọa lạc trên đường lên đỉnh đèo, mặt hướng biển, phía sau là hồ nước thủy lợi. Khuôn viên rộng gần 6.000 m2 gồm ba tòa thờ đệ nhất, đệ nhị và đệ tam. Đền chính tại đây thường được gọi là quán Bà Chúa Liễu hoặc miếu Bà Chúa Sơn.

Bên trong đền có ba gian thờ đặt tượng Tam Tòa Thánh Mẫu cùng câu đối: “Lục quý linh thông thần tự tại. Tam thừa diệu ứng Phật Như Lai”. Khu vực miếu thờ có diện tích rộng khoảng 100 m2.

Mái miếu gắn hình tượng lưỡng long chầu nguyệt. Năm 2011, đền thờ Công chúa Liễu Hạnh tại phường Hoành Sơn được công nhận là di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh. Công trình hiện là điểm du lịch tâm linh cho người dân và du khách.

Trên đỉnh đèo Ngang còn có di tích Hoành Sơn Quan được xây dựng từ thời vua Minh Mạng, giữ vị trí chiến lược trên tuyến đường thiên lý Bắc – Nam và hiện được bảo tồn khá nguyên vẹn.

Từ vị trí này, du khách có thể quan sát toàn cảnh địa phận hai tỉnh Hà Tĩnh và Quảng Trị. Hiện nay, cả Hà Tĩnh và Quảng Trị đều công nhận Hoành Sơn Quan là di tích cấp tỉnh, dẫn đến việc chưa thống nhất trong công tác tôn tạo và khai thác giá trị di tích.