Hưu già và hưu non

Kiên Vũ

Nhà tư vấn quản lý

Ngoài 40 tuổi, tôi quyết định về hưu non.

Hóa ra, giá trị của một người đàn ông không nhất thiết nằm ở chức vụ hay thu nhập… Nó có thể nằm ở cái đặc quyền được hỏi vợ, khi cô ấy vừa mở cửa về nhà sau một ngày làm việc:

“Em tắm trước hay ăn cơm trước? Tôm anh luộc rồi, thịt anh rang rồi, canh đang sôi”.

“Bát đũa em tự dọn nhé” – vì đàn ông 42 tuổi cũng cần giữ lại một chút quyền lực trong gia đình.

Ngày trước tôi làm đủ chuyện lớn lao. Bây giờ tôi chuyển sang quản trị gian bếp, điều hành ba cái nồi, phân bổ nguồn lực tôm thịt và bảo đảm KPI quan trọng nhất: vợ về tới nhà là có cơm ngon. Thất nghiệp nhưng không thất thế. Không tạo ra doanh thu thì tạo ra… bữa tối.

Và bởi vẫn còn nhiều thời gian rỗi, tôi tham gia lập một nhóm nhỏ trên Facebook, có tên là Tuổi hưu. Cộng đồng này lớn nhanh như thổi, với bao nhiêu hỷ nộ ái ố, trong đó có không ít xung đột thế hệ trong gia đình, mà một phần nguyên nhân, xuất phát từ hiện tượng tôi gọi là ái kỷ tuổi già.

Y học không định nghĩa rõ ràng trạng thái này, nhưng nếu đem từng triệu chứng đối chiếu vào các gia đình Việt Nam thì nhà nào cũng có người đủ tiêu chuẩn. Tôi tạm hiểu đơn giản, ái kỷ tuổi già là khi một người về già có nhu cầu rất mạnh được người khác coi trọng, ngưỡng mộ, phục tùng hoặc công nhận; đồng thời khó chấp nhận việc mình mất dần vị thế và sự chú ý.

Trạng thái tâm lý này có nguồn cơn từ thực tế: về già là lúc con người đồng thời phải chịu đựng khá nhiều cuộc chuyển giao quyền lực. Nghỉ việc, mất chức danh, thu nhập giảm, sức khỏe yếu đi, quan hệ xã hội thu hẹp. Ngày trước bước vào cơ quan có mấy chục người chào, giờ sáng mở mắt chỉ còn bà vợ hỏi: “Ông ăn gì để tôi còn đi chợ?”. Ngày trước con cái xin ý kiến từ chuyện mua xe, chọn việc đến yêu ai. Bây giờ nó bảo: “Việc này con tự quyết”.

Một người từng ở giữa rất nhiều quyết định, thành người được thông báo sau khi quyết định đã xong.

Thế hệ U50 chúng tôi thường xuyên nghe từ bố mẹ: “Bố sống 70 năm rồi, bố biết”, “Không có bố mẹ thì chúng mày được như hôm nay à”… Những câu quen thuộc tới mức chẳng ai coi là bất thường. Nó thuộc về thứ văn hóa gia đình mà tình yêu, hy sinh, quyền lực và sổ công nợ thường đóng chung một quyển.

Nhưng tại sao một số người cao tuổi dần trở nên khó chịu hơn, thích kiểm soát hơn, cần được công nhận là mình đúng? Tôi nghĩ chỗ này mới đáng bàn.

Điểm đáng chú ý nhất nằm ở nhu cầu biến kinh nghiệm của mình thành chân lý cho cuộc đời người khác. Nhiều thứ ta tưởng là “tính già khó chịu” đôi khi lại là nỗ lực giữ lại quyền kiểm soát cuối cùng. Không điều khiển được thế giới nữa thì điều khiển con. Không quyết được việc lớn thì quyết xem cháu học trường nào.

Phần lớn kinh nghiệm của cha mẹ ta là quý giá. Nhưng không phải tất cả đều phù hợp. Và vấn đề thường bắt đầu khi tình thương biến thành một khoản nợ. Bố mẹ từng nuôi con, đúng. Hy sinh rất nhiều, cũng đúng. Nhưng nếu hai mươi năm sau, mỗi bữa cơm đều lấy khoản ấy ra tính lãi thì con cái sẽ sống như người vay tín chấp dài hạn.

Tôi dần đi đến một kết luận khá thực dụng: đừng cố thắng bố mẹ già bằng lý lẽ. Thế giới quan của một người bảy mươi tuổi được đúc kết từ bảy mươi năm sống, mình khó có thể đem ba bài tâm lý học trên mạng về cập nhật firmware trong một buổi tối. Có việc hợp lý thì nghe. Có việc nhường được thì nhường. Việc liên quan đến an toàn, sức khỏe thì phải can thiệp. Còn những chuyện kiểu “sao hôm nay con không gọi điện”, “sao cháu không chào”, “nhà người ta thế này…” thì tốt nhất để nó trôi qua như dự báo thời tiết.

Nhiều người sẽ như tôi – sẵn sàng chiều lòng bố mẹ, chịu đựng những lúc trái tính của các cụ. Nhưng khi nhìn hai đứa con, tôi không nghĩ mai này nó sẽ “chịu” tôi theo cách tương tự. Tôi đành phải “phòng bệnh gàn” cho mình ngay từ bây giờ.

Tôi chuẩn bị cho tuổi hưu một nhịp đời đủ bận để mình không phải sống hộ cuộc đời người khác. Có bạn bè, có thể thao, có sách, có cây, có đàn, có cà phê, có những chuyến đi, có một việc nhỏ nếu thích, có vài thứ học dở. Một người sáng bận đánh tennis, trưa hẹn bạn ăn phở, chiều tập đàn, tối nghiên cứu một chuyến đi… sẽ còn ít năng lượng hơn để điều tra tại sao hôm nay con dâu chưa gọi điện hỏi thăm.

Tôi cũng bắt đầu làm quen với nhận thức: được hỏi ý kiến khác với được trao quyền quyết định. Con hỏi thì nói. Người trẻ hỏi thì chia sẻ. Nói xong để người ta tự sống và tự chịu trách nhiệm. Kinh nghiệm của mình lúc ấy giống món quà, người nhận có quyền dùng, cất đi, thậm chí bỏ qua.

Nhưng có lẽ bài tập khó nhất là chấp nhận một ngày thế giới không còn quay quanh mình nữa. Con cái có cuộc đời của chúng. Người trẻ có cách kiếm tiền của họ. Một ông 70 tuổi thích đi làm vẫn cứ làm. Thằng con 42 tuổi đủ tiền muốn hưu cứ để nó hưu. Việc nó sống khác mình không làm mất giá bảy mươi năm mình đã sống.

Bài học về gàn dở tuổi già xét cho đến cùng nằm ở phía mình nhiều hơn phía bố mẹ. Bởi bố mẹ rồi cũng già. Và mình cũng đang trên đường trở thành bố mẹ già. Tôi không muốn ba mươi năm nữa con tôi phải đặt ra ranh giới với một ông bố suốt ngày kể lể “ngày xưa tao đã hy sinh cho mày thế nào”. Tôi muốn con nhớ bố đã làm nhiều điều cho nó, nhưng không cảm thấy đó là món nợ phải trả bằng cả cuộc đời con.

Kiên Vũ