Nghệ sĩ biến bồn tiểu, xẻng xúc tuyết thành tác phẩm nghệ thuật

Bản sao của tác phẩm Fountain, do Marcel Duchamp thực hiện năm 1950, hiện được đặt tại triển lãm Marcel Duchamp. Sự kiện bao quát toàn bộ sự nghiệp của ông, diễn ra ngày 12/4-22/8 ở Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại, New York, Mỹ. Ảnh: Ben Davis

Chiếc bồn tiểu bằng sứ được Duchamp mua ở một cửa hàng rồi lật lại, ký tên ”R. Mutt”. Theo Artsy, có giả thuyết khác cho rằng một người bạn nữ gửi cho ông chiếc bồn dưới bút danh ”R. Mutt” và nghệ sĩ đã ghi tên này lên. Sau đó, ông gửi đến triển lãm đầu tiên của Hội Nghệ sĩ Độc lập ở New York năm 1917. Dù bị hội từ chối, về sau, Fountain trở thành tác phẩm nổi tiếng, tiên phong cho việc tạo ra nghệ thuật từ những ý tưởng và vật liệu có sẵn.

Fountain tại buổi trưng bày năm 1919. Ảnh: Theartpost

Năm 2004, tờ Daily Telegraph tiến hành cuộc khảo sát 500 người có ảnh hưởng nhất trong giới nghệ thuật Anh. Họ được yêu cầu chọn ra năm tác phẩm của thế kỷ 20 đã thay đổi nghệ thuật thế giới. Danh sách gồm những bức tranh như Les Demoiselles d’Avignon, Guernica của Pablo Picasso, bức vẽ Marilyn của Andy Warhol, đứng đầu là Fountain. Đến nay, tác phẩm vẫn tạo ra nhiều cuộc tranh luận từ giới chuyên môn và công chúng.

Trong sự nghiệp, Marcel Duchamp có nhiều tác phẩm gây bàn tán. Bức họa Nude Descending a Staircase No.2 là kiệt tác mang tính biểu tượng của ông. Ảnh: Cleverland Museum of Art

Bảo tàng Nghệ thuật Cleverland cho biết trong lần đầu ra mắt tại triển lãm Armory Show ở New York, Mỹ, năm 1913, đám đông liên tục vây quanh bức tranh. Trong tác phẩm, họa sĩ miêu tả một người khỏa thân, đang bước xuống cầu thang. Ông sử dụng các đường nét không rõ ràng, gây khó hiểu về mặt thị giác.

Tranh từng bị giới phê bình và công chúng chế giễu. Khi bức vẽ được trưng bày ở Armory Show, Art News treo thưởng 10 USD cho ai ”tìm thấy người phụ nữ”, tuyên bố sẽ gần như không thể phân biệt được hình người hay cầu thang. Thông tin thu hút sự quan tâm của nhiều độc giả. Một số người cho rằng nhân vật trong tác phẩm có thể là nam, số khác nói Duchamp bị khiếm thị hoặc không có khả năng ghi lại những ấn tượng chính xác, hay đơn giản chỉ là tìm kiếm sự nổi tiếng.

Bức tranh L.H.O.O.Q (La Joconde), bản sao năm 1964 của bản gốc năm 1919. Ảnh: Norton Simon Museum

Theo Daily Art, Duchamp hoạt động dựa trên nguyên tắc cơ bản: bạn tìm thấy bất kỳ vật thể bình thường nào, chỉ thay đổi một chút bằng cách thêm hoặc bớt một thứ gì đó, bạn gọi đó là một tác phẩm nghệ thuật. Ông thường tạo những thứ gây tranh cãi, khiêu khích, hy vọng truyền cảm hứng cho sự thay đổi và khiến xã hội đặt câu hỏi về ý niệm nghệ thuật vào thời đó.

L.H.O.O.Q được tạo ra theo cách như vậy, trở thành một trong những tác phẩm ”readymade” (có sẵn) nổi tiếng nhất của sự nghiệp nghệ sĩ. Trong tranh, ông thêm ria mép, râu cằm cho Mona Lisa. Việc thêm chi tiết này vào một trong số kiệt tác nghệ thuật nổi tiếng nhất mọi thời bị coi là một sự xúc phạm và hành động phá hoại thẩm mỹ, song Duchamp không quan tâm đến những tranh cãi.

50 cc of Paris Air được Marcel Duchamp sáng tạo năm 1919, là tác phẩm gắn liền phong trào nghệ thuật Dada – đi ngược lại những giá trị xã hội, văn hóa, chính trị đương thời. Ảnh: Obelisk Art History

Duchamp đã mua chiếc ống thủy tinh trong suốt này từ một dược sĩ ở Paris, Pháp, làm quà lưu niệm cho Walter C. Arensberg – bạn thân kiêm người bảo trợ của ông. Tác phẩm được cho là chứa không khí ở Paris. Năm 1949, chiếc ống bị vỡ và được sửa chữa, khiến nhiều người đặt câu hỏi: ”Liệu không khí trong đó còn đến từ Paris hay không?”.

Hồi tháng 11/2024, bản sao của tác phẩm In Advance of the Broken Arm (1915) được Christie’s New York gõ búa hơn ba triệu USD. Ảnh: Christie’s

Theo nhà đấu giá, tháng 1/1915, Marcel Duchamp mua chiếc xẻng xúc tuyết ở một cửa hàng trên đại lộ Columbus, New York, Mỹ. Trở lại xưởng vẽ, ông khắc dòng ”In Advance of the Broken Arm” kèm chữ ký của mình lên cán. Chiếc xẻng sau đó được treo trên trần xưởng vẽ như một tác phẩm nghệ thuật hoàn chỉnh.

Max Carter – Chủ tịch Toàn cầu mảng Nghệ thuật thế kỷ 20 và 21 của Christie’s – nhận xét: ”Theo một khía cạnh nào đó, tác phẩm là sự thể hiện thuần túy nhất của ý tưởng readymade”.

Marcel Duchamp (1887-1968) được coi là cha đẻ của nghệ thuật khái niệm (thuật ngữ Anh: conceptual art), theo tạp chí ArtLand. Trường phái này ưu tiên ý tưởng hoặc khái niệm đằng sau tác phẩm hơn tính thẩm mỹ và trực quan. Năm 2009, báo Times nước Anh bình chọn Marcel Duchamp thuộc danh sách 10 họa sĩ vĩ đại nhất thế kỷ 20.