Nỗ lực ngoại giao phút chót ngăn chiến sự Iran tái bùng phát

Lo ngại Mỹ, Israel nối lại không kích Iran, nhiều nước Trung Đông đẩy mạnh nỗ lực ngoại giao ngăn chiến sự tái diễn, song triển vọng thỏa thuận vẫn mong manh.

CNN ngày 26/10 dẫn các nguồn thạo tin cho hay Thủ tướng Benjamin Netanyahu đã thúc đẩy một đợt không kích hiệp đồng giữa Mỹ và Israel nhằm vào Iran, nhưng chính quyền Tổng thống Donald Trump đã yêu cầu trì hoãn mọi hành động cho đến khi Washington sẵn sàng.

Quyết định nối lại tập kích Iran của ông Netanyahu cũng bị cản trở khi tướng Eyal Zamir, tổng tham mưu trưởng Lực lượng Phòng vệ Israel (IDF), phản đối quyết liệt, kênh truyền hình Israel Channel 12 đưa tin.

Trước lo ngại xung đột tái diễn, các đại diện cấp cao từ Arab Saudi, Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ ngày 26/10 đã vội vã bay tới Tehran để gặp giới lãnh đạo Iran.

Theo Bộ Ngoại giao Arab Saudi, Hoàng tử kiêm Bộ trưởng Quốc phòng Khalid bin Salman đại diện vương quốc tham gia cuộc đàm phán. Truyền thông nhà nước Iran cho biết ngoài Hoàng tử Khalid, Tehran còn tiếp đón Tư lệnh Quân đội Pakistan Asim Munir cùng với Ibrahim Kalin, người đứng đầu cơ quan tình báo quốc gia Thổ Nhĩ Kỳ.

Chiều 26/10, quan chức cấp cao từ 3 nước gặp Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian và người đứng đầu Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran Mohsen Rezaei.

Một ngày trước đó, các nhà trung gian Qatar đã tới Tehran nhằm thúc đẩy thỏa thuận giữa Mỹ và Iran, ngăn xung đột khu vực tái bùng phát, theo người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei. Tuần trước, Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif cũng tới Tehran để hỗ trợ nỗ lực ngoại giao.

Một quan chức vùng Vịnh giấu tên nói với NYTimes rằng cuộc đàm phán hôm 26/10 nhằm hỗ trợ nỗ lực trung gian hòa giải của Qatar và Pakistan, đồng thời thúc giục Iran linh hoạt hơn để tìm kiếm giải pháp ngoại giao với Mỹ. Tổng thống Mỹ Donald Trump từng tuyên bố Mỹ có thể nối lại không kích Iran ngay sau bầu cử quốc hội giữa kỳ vào 3/11.

Ali Vaez, phó giám đốc chương trình Trung Đông và Bắc Phi tại Tổ chức Khủng hoảng Quốc tế (ICG), nhận định cuộc đàm phán là “nỗ lực vào phút chót” nhằm xoay chuyển cục diện trước khi Mỹ, Israel thực sự hành động.

“Chuyến thăm diễn ra trong bối cảnh các tín hiệu về chiến tranh được phát ra ngày càng dồn dập, các bên liên tục gia tăng đe dọa, lập trường cứng rắn hơn và dư địa ngoại giao thu hẹp từng ngày”, ông Vaez nói.

Hai nhà ngoại giao nắm rõ cuộc đàm phán cho biết Qatar đang thúc đẩy thỏa thuận, theo đó Mỹ và Iran sẽ lần lượt thực hiện các nhượng bộ trong vòng 5 ngày. Cụ thể, Iran sẽ mở lại eo biển Hormuz cho tàu thương mại qua lại, còn Mỹ dỡ bỏ lệnh phong tỏa hải quân đối với cảng biển Iran, vốn khiến khủng hoảng kinh tế nước này thêm trầm trọng.

Rào cản lớn nhất là xác định thời điểm mỗi bên thực hiện bước đi của mình. Các bên trung gian cũng thúc giục Iran nhượng bộ về chương trình hạt nhân ngay trong giai đoạn đầu của thỏa thuận.

Iran nhiều lần bác bỏ yêu cầu chuyển giao một phần kho uranium đã làm giàu. Tuần trước, ông Rezaei tuyên bố Tehran sẽ không để “dù chỉ một hạt vật liệu hạt nhân đã làm giàu” rời khỏi đất nước.

Các quan chức Iran cảnh báo Tehran sẽ mở rộng mục tiêu tấn công sang các trung tâm dữ liệu và cáp mạng ngầm trong khu vực nếu nước này tiếp tục bị tập kích.

Việc Bộ trưởng Quốc phòng Arab Saudi tham gia nỗ lực ngoại giao này là động thái đáng chú ý, trong bối cảnh quan hệ hai nước căng thẳng sâu sắc, khi Riyadh thường xuyên đối mặt với các cuộc tấn công của lực lượng Houthi mà Iran hậu thuẫn, theo Erika Solomon, nhà bình luận của NYTimes.

Việc cử Hoàng tử Khalid, em trai kiêm đặc phái viên thân tín của Thái tử Arab Saudi, tới Tehran cho thấy Riyadh muốn ngăn một cuộc chiến mới nổ ra giữa Iran với Mỹ và Israel. Xung đột tái bùng phát có thể khiến Arab Saudi hứng thêm các đợt tấn công từ Iran, trong khi nước này đang phải đối phó với Houthi.

“Động thái này cho thấy Arab Saudi không muốn căng thẳng leo thang và lo ngại Israel sẽ lôi kéo ông Trump vào một vòng xung đột mới”, Ali Shihabi, nhà bình luận am hiểu quan điểm của giới lãnh đạo Riyadh, nhận định.

Adam Rasgon, nhà bình luận của NYTimes, cho rằng chuyến thăm của các quan chức Trung Đông mang ý nghĩa biểu tượng với Iran, trong bối cảnh Tehran muốn gạt Mỹ ra khỏi các cơ chế an ninh và ngoại giao khu vực.

Tổng thống Pezeshkian tuyên bố Iran “sẵn sàng tăng cường hợp tác khu vực, giải quyết bất đồng, phát huy tiềm năng chung của các quốc gia Hồi giáo và ủng hộ mọi thỏa thuận giúp củng cố đoàn kết, gắn kết, an ninh và phát triển trong khu vực”.

Tuy nhiên, một quan chức Iran biết về cuộc đàm phán tỏ ra thận trọng. “Tôi muốn lạc quan, nhưng bức tranh tổng thể lại không ủng hộ mong muốn của tôi”, người này nói.

Ibrahim Fraihat, giáo sư về giải quyết xung đột quốc tế tại Viện Nghiên cứu Cao cấp Doha, cho biết nhiều người trong khu vực cho rằng cuộc bầu cử quốc hội giữa kỳ có thể đã khiến Mỹ trì hoãn tấn công Iran. Sau cuộc bầu cử, ông Trump nhiều khả năng sẽ quyết định hành động.

Trong khi đó, cuộc bầu cử tại Israel tuần này đóng vai trò như một cuộc trưng cầu dân ý về ông Netanyahu, người gần đây tuyên bố đã ra lệnh cho quân đội, tình báo tìm mọi cách lật đổ chính phủ Iran.

“Mọi người đang chờ xem liệu ông Netanyahu có thắng cử hay không”, Paul Musgrave, phó giáo sư về chính quyền tại Đại học Georgetown, cho biết và thêm rằng cảm giác lo lắng ngày càng gia tăng ở Qatar và cả khu vực.

Fraihat cho hay Qatar và các quốc gia vùng Vịnh đã tính đến khả năng chiến sự tái bùng phát, kéo theo nguy cơ họ một lần nữa trở thành mục tiêu tấn công của tên lửa, UAV Iran.

“Điều đáng lo ngại là cả hai bên dường như đang chuẩn bị cho một cuộc chiến mà không bên nào có thể giành chiến thắng hay dễ dàng kiểm soát, và cũng không bên nào biết cách chấm dứt nó”, Vaez nói.

Thanh Tâm (Theo Washington Post, NYTimes, AFP)