Trung thu trong cung đình triều Nguyễn

Năm Minh Mạng thứ 20 (1839), các quan văn từ tam phẩm, quan võ từ nhị phẩm trở lên được miễn chầu vua dịp Tết Trung thu.

Tết Trung thu là một trong những nét sinh hoạt truyền thống giàu ý nghĩa của người Việt. Dù chưa xác định được thời điểm ra đời, một số tư liệu cho thấy lễ hội đã xuất hiện trong đời sống cung đình từ lâu.

Sách Khâm định Việt sử Thông giám cương mục ghi lại cảnh vua Trần Dụ Tông, bốn tuổi, chẳng may bị ngã xuống nước khi đi thuyền chơi Hồ Tây, đêm Tết Trung thu. Cuốn Đại Việt sử ký toàn thư cho biết vào năm 1500, vua Lê Hiến Tông làm bài thơ ngự chế Quan Giá đình Trung thu ngoạn nguyệt (Đêm Trung thu ngắm trăng tại đình Quan Giá) cho các quan họa lại.

Bộ chính sử Đại Nam thực lục ghi rằng mùa thu năm Minh Mạng thứ 16 (1835), triều đình bắt đầu định thêm thể lệ các tiết lễ mỗi năm. Vua Minh Mạng dụ Nội các rằng: ”Nhà nước xét theo phép xưa, làm sáng điển lễ. Hàng năm có 5 kỳ tế hưởng ở nhà tôn miếu, cho đến các tết như Nguyên đán, Thanh minh, Đoan dương, Trừ tịch đều có lễ tiến cúng để tỏ thành kính. Lễ nghi và ý nghĩa đã là chu đáo. Lại nghĩ: những ngày tuần tiết như: Thượng nguyên, Hạ nguyên, Trung nguyên, Thất tịch, Trung thu, Trùng dương, Đông chí, người xưa cũng có cúng lễ, mà tục nước ta thật thà chất phác chưa cử hành được hết. Vậy sai bộ Lễ tham bác xưa nay, châm chước kiến nghị, tâu lên trẫm nghe…”.

Sau đó, hoàng đế phê chuẩn: ”Từ nay những tiết Thất tịch, Trung thu và Trùng dương đều dùng hoa quả nước trà và của ngon vật lạ (ngày Đông chí làm lễ ba tuần rượu, các tiết khác làm lễ một tuần rượu). Hai tiết Thượng nguyên và Trung thu thì treo đèn suốt đêm để nêu bật ngày tết nhằm thời tiết đẹp”.

Theo lệ thường, các vua Nguyễn thiết đại triều vào ngày mùng 1 và 15 âm lịch hàng tháng. Đến mùa thu năm Minh Mạng thứ 20 (1839), nhà vua chuẩn định từ năm này, vào các tiết Tam nguyên và Trung thu, quan văn từ tam phẩm, quan võ từ nhị phẩm trở lên đều được miễn triều yết, được phép ở dinh thự tắm gội, nghỉ ngơi. Những quan chức có phẩm hàm thấp hơn vẫn túc trực bình thường.

Châu bản triều Nguyễn cũng cho biết về sự chuẩn bị của triều đình vào dịp Trung thu: ”Trước ngày lễ một ngày, làm các lễ cáo, các vị tôn tước thay nhau hành lễ. Ngày lễ chính, Bộ Lễ đến làm lễ, xin chọn phái các vị tôn tước đến dự lễ theo đúng ngày”.

Các vua thời Nguyễn còn tổ chức nghi lễ trang nghiêm ở miếu điện. Tết Trung thu năm Canh Thân (1860), vua Tự Đức chuẩn bị mâm cỗ tại điện Hiếu Tư và Long An: ”Lễ Trung thu: một mâm hào soạn hạng nhất, hai mâm ngọc soạn, một mâm trân tu”.

Do Tết Trung thu trong hoàng cung mang đậm lễ nghi, người được giao trọng trách thực hiện sẽ bị phạt nếu sơ suất. Bản Tấu của Bộ Lễ ngày 15/8 năm Tự Đức thứ 10 trình bày sự việc ”lễ Trung thu ở điện Long An”, đã phái chủ sự Cao Hữu Tuần vào chầu hầu, chánh bát phẩm thư lại Vũ Văn Đóa được cử làm Đông Tán (người xướng tế). Tuy nhiên khi làm lễ, Vũ Văn Đóa bỏ sót mất một tiết của lễ bái. Châu bản ghi: ”Phụng chỉ: Điển lễ là quan trọng mà nhầm lẫn, thật khó tránh tội. Vũ Văn Đóa bị phạt 50 roi, Cao Hữu Tuần phạt bổng một tháng, các đường quan Bộ ấy đều bị khiển trách”.

Phương Linh