Xu hướng bình dân của điện ảnh Việt

Phim Việt ngày càng thu hút khán giả, doanh thu vượt bom tấn Hollywood nhưng nhiều đề tài bị lặp lại câu chuyện đời sống, đôi khi “dễ dãi”.

Chưa bao giờ điện ảnh Việt có nhiều phim đạt doanh thu trăm tỷ đồng như hiện nay. Theo Box Office Việt Nam, năm 2025, tổng doanh thu phòng vé đạt khoảng 5.593 tỷ đồng, với hơn 70 triệu lượt vé được bán ra. Riêng 10 phim Việt ăn khách nhất năm đã mang về 2.765 tỷ đồng.

Sáu tháng đầu năm nay, toàn thị trường đạt 3.198 tỷ đồng, tăng khoảng 181 tỷ đồng so với cùng kỳ năm ngoái (tăng trưởng khoảng 6%), kéo hơn 35 triệu lượt người xem tới rạp. Tỷ lệ nội địa hóa chiếm trên 60%, có 10 bộ phim Việt vượt mốc doanh thu 100 tỷ đồng chỉ trong vòng nửa năm.

Những con số ấy cho thấy một thị trường tăng trưởng mạnh, điện ảnh trong nước ngày càng có khả năng cạnh tranh vượt trội so với phim ngoại.

Nhưng cùng lúc, một nghịch lý khác hiện ra.

Khi nhìn vào những bộ phim thành công nhất ở phòng vé, có thể nhận thấy sự lặp lại rõ rệt của một số nhóm đề tài: Gia đình, tình thân, xung đột cha mẹ và con cái, khoảng cách thế hệ, tình yêu, những hiểu lầm trong đời sống, câu chuyện hài hước về đời sống thường nhật, bi kịch cá nhân, nghiệp báo, phim kinh dị ăn khách với truyền thuyết đô thị, dân gian, ma quỷ, lời nguyền, nghiệp báo và những màn jump-scare duy trì sự sợ hãi.

Đó đều là những câu chuyện rất gần đời sống, dễ nhận biết và tạo ra sự đồng cảm với số đông khán giả – những đặc tính quen thuộc của dòng điện ảnh trong nền văn hóa đại chúng (popular/commercial cinema).

Có phải khán giả Việt thực sự chỉ thích những bộ phim bình dân? Hay chính thị trường đang cung cấp cho họ một phạm vi lựa chọn như thế?

Không thể nói về hiện tượng này mà không bắt đầu từ Trấn Thành. Từ Bố già, Nhà bà Nữ đến Mai, rồi Bộ tứ báo thủ, Thỏ ơi – một dòng phim thương mại mới đã hình thành rõ nét.

Không cần một thế giới kỳ vĩ, không cần những nhân vật siêu anh hùng hay những cuộc phiêu lưu xuyên lục địa, phim của Trấn Thành thường tập trung kể chuyện xung đột của một gia đình ở xóm lao động, một bà mẹ bán bánh canh, một cuộc tình cách biệt giàu nghèo, khác biệt giai cấp xã hội hay sự phản bội, lừa dối trong những cuộc hôn nhân tưởng chừng như hoàn hảo ở đô thị lớn. Các phim đều thu về hàng trăm tỷ đồng, giúp Trấn Thành giữ vững thế dẫn đầu tại đường đua phim Tết 5 năm qua, bỏ xa các đối thủ còn lại.

Khai thác các đề tài gần gũi với thị hiếu đại chúng, Trấn Thành có lẽ là người nhìn thấy sớm nhất một điều mà điện ảnh thương mại thường mất rất nhiều thời gian để nhận ra: Khán giả không nhất thiết cần một câu chuyện lớn.

Khả năng nhận diện là một điểm rất căn bản của điện ảnh thương mại. Khán giả nhận ra mình trong nhân vật. Họ nhận ra cha mẹ mình, con cái mình, những cuộc cãi vã trong gia đình, những định kiến giữa các thế hệ, những tổn thương tâm lý đôi khi họ chưa từng gọi tên. Sự gần gũi giúp những bộ phim này hiệu ứng truyền miệng mạnh. Người xem không chỉ xem phim; họ như được kể về câu chuyện của họ.

 

 

Trailer chính phim “Nhà bà Nữ”

Nhưng thành công của dòng phim này tạo ra một hệ quả khác. Một công thức liên tục chứng minh khả năng kiếm tiền, lại dễ trở thành công thức an toàn. Và khi công thức an toàn trở thành thị hiếu, những bộ phim chệch ra ngoài sẽ phải trả một cái giá lớn hơn.

Thị trường còn có sự góp mặt của một số ít bộ phim mang tham vọng lớn hơn về đề tài, hình thức, ngôn ngữ điện ảnh hoặc quy mô sản xuất. Tuy vậy, nhóm tác phẩm này gặp khó khăn khi ra rạp, mà Hộ linh tráng sĩ là ví dụ điển hình mới nhất. Có những phim được đánh giá cao, đoạt giải tại các liên hoan quốc tế nhưng gần như vô hình với khán giả trong nước. Chẳng hạn, Bên trong vỏ kén vàng của Phạm Thiên Ân, Culi không bao giờ khóc của Phạm Ngọc Lân, Mưa trên cánh bướm của Dương Diệu Linh – ba bộ phim đoạt giải phim đầu tay xuất sắc của ba đạo diễn trẻ tại ba LHP quốc tế lớn nhất thế giới (Cannes, Berlin, Venice) – đều có doanh thu rất thấp.

Sau Trấn Thành, thêm hai nhà làm phim cũng đang nhanh chóng học được cách để biến những chất liệu đời thường, đậm “khẩu khí bình dân” trở thành những sản phẩm điện ảnh. Đó là Huỳnh Lập và Khương Ngọc.

Hai người này không đi vào nghề đạo diễn từ con đường đào tạo truyền thống. Họ bước ra từ sân khấu, diễn xuất, giải trí và văn hóa đại chúng. Và cũng giống như Trấn Thành, họ biết cách một câu thoại tạo tiếng cười, một tình huống tạo nước mắt, một nhân vật tạo sự đồng cảm. Họ hiểu nhịp độ của một show diễn, nhịp độ của mạng xã hội và phản ứng tức thời của công chúng với những đề tài gần gũi, dễ chạm vào số đông.

Chỉ trong vòng ba năm, Huỳnh Lập có hai bộ phim vượt mốc 200 tỷ đồng (Nhà gia tiên và Nghỉ hè sợ nghỉ hưu). Cũng với thời gian đó, Khương Ngọc có trong tay ba bộ phim trên dưới 100 tỷ đồng (Chị dâu, Cục vàng của ngoại và Lên hương), đồng thời nhận được sự phản hồi khá tích cực của truyền thông lẫn khán giả.

Vì vậy, sự nổi lên của họ có thể không chỉ là câu chuyện về hai đạo diễn mới. Nó có thể là dấu hiệu của một thế hệ những nhà làm phim thương mại mới, trong đó khoảng cách giữa: diễn viên – nghệ sĩ giải trí – nhà sáng tạo nội dung – đạo diễn – nhà sản xuất đang ngày càng mờ đi.

 

 

Trailer phim Chị dâu

Huỳnh Lập đại diện cho một dạng điện ảnh dựa trên văn hóa dân gian, truyền thống, gia đình, hài và cảm xúc. Khương Ngọc cho thấy một kiểu làm phim thương mại khác, cũng xuất phát từ trải nghiệm diễn viên nhưng đang tìm cách xây dựng một thứ ngôn ngữ riêng và có tìm tòi về khả năng kể chuyện hơn.

Mỗi đạo diễn có cách lý giải với lựa chọn làm phim. Trấn Thành cho biết thích tái hiện cuộc sống dựa trên những gì anh quan sát thực tế về các mối quan hệ đời thường. Chẳng hạn, trong Nhà bà Nữ – phim chiếu Tết 2023, nhân vật bà Nữ vì quá bận rộn mưu sinh, buôn gánh bán bưng mà quên đồng cảm với tâm tư của con cái. Anh cho rằng dù đạo diễn khai thác câu chuyện bình dân, việc phim có bị “chợ” hay không nằm trong trình độ của người tạo ra tác phẩm, chứ không phụ thuộc vào đề tài.

Còn Khương Ngọc cho biết muốn khắc họa hình ảnh người mẹ, người bà bằng ngôn ngữ điện ảnh, dựa trên ký ức tuổi thơ. Với Cục vàng của ngoại, đó là bối cảnh con hẻm bình dân đặc trưng của TP HCM, hình ảnh hàng xóm làng giềng sát vách quan tâm nhau, chia sẻ từng bữa ăn lúc nguy khốn, cách nhân vật người mẹ cầm ca nước đá uống, đồ ăn thừa không vứt đi mà cứ để trong tủ lạnh. “Với tôi, đích đến sau cùng là cảm xúc của người xem”, anh nói.

Một câu hỏi được đặt ra: Liệu Trấn Thành, Huỳnh Lập và Khương Ngọc sẽ đi được bao xa, khi mỗi người đều đã có dấu hiệu lặp lại?

Bộ tứ báo thủ và Thỏ ơi của Trấn Thành đã cho thấy dấu hiệu nhà làm phim ăn khách này đang loay hoay tìm những hình thức kể chuyện mới. Nghỉ hè sợ nghỉ hưu của Huỳnh Lập bộc lộ nhiều sở đoản trong kể chuyện điện ảnh với nhiều cảnh phim được dàn dựng như tiểu phẩm. Và Khương Ngọc, dù vẫn tìm tòi với Lên hương, cũng đã cho thấy đạo diễn chọn cách kể thỏa hiệp hơn để chiều lòng số đông.

Điện ảnh không chỉ giữ vai trò phục vụ thị hiếu, nó còn tạo ra thị hiếu. Lịch sử điện ảnh từng nhiều lần chứng minh điều này. Những bộ phim mới không chỉ đáp ứng nhu cầu có sẵn của khán giả. Chúng đôi khi tạo ra những nhu cầu mà trước đó khán giả chưa biết họ có.

Khán giả Việt Nam ngày hôm nay đã thay đổi rất nhiều so với mười hay hai mươi năm trước. Họ xem phim Mỹ, Hàn Quốc, Nhật Bản, Trung Quốc, Thái Lan. Họ xem phim trên Netflix, YouTube và các nền tảng trực tuyến. Họ có thể tiếp cận những bộ phim từng chỉ tồn tại trong các liên hoan phim.

Thị hiếu của họ vì thế không hề đứng yên.

Nếu điện ảnh Việt chỉ nhìn vào bảng doanh thu của năm trước để quyết định bộ phim của năm sau, ngành công nghiệp có thể sẽ ngày càng giỏi trong việc tối ưu hóa cái đã biết, nhưng ngày càng kém khả năng khám phá cái chưa biết. Đó là sự khác biệt giữa một thị trường điện ảnh đang phát triển và một nền công nghiệp điện ảnh thực sự trưởng thành.

Nền điện ảnh khỏe mạnh không phải là nền điện ảnh chỉ có những bộ phim bán được nhiều vé. Đó là nền điện ảnh vừa bán được nhiều vé vừa khiến khán giả muốn bước vào rạp lần sau để thưởng thức một bộ phim hoàn toàn khác gu.

Kỳ sau: Bình dân không đồng nghĩa với “tầm thường”

Lê Hồng Lâm