Người già tích trữ nhiều đồ đạc – rối loạn tâm thần hay chỉ là tiếc của?

Nhiều người lớn tuổi có thói quen tiết kiệm, nâng niu đồ đạc cũ, nhưng ranh giới giữa sự tằn tiện và rối loạn tích trữ tâm thần rất mong manh.

Rối loạn tích trữ (hoarding disorder) là một tình trạng sức khỏe tâm thần được đặc trưng bởi việc khó khăn dai dẳng trong việc vứt bỏ hoặc chia tay các vật dụng, bất kể giá trị thực tế của chúng.

Tình trạng này dẫn đến việc tích lũy quá mức các đồ vật làm bít kín không gian sống, gây ra sự đau khổ đáng kể hoặc suy giảm chức năng trong các lĩnh vực quan trọng của cuộc sống. Theo Hiệp hội Tâm thần học Mỹ (APA), rối loạn tích trữ thường gặp ở người lớn tuổi hơn. Các nghiên cứu dịch tễ học cho thấy tỷ lệ mắc rối loạn tích trữ ở người trên 65 tuổi có thể cao gấp ba lần so với nhóm trẻ tuổi hơn. Phụ nữ cũng có nguy cơ mắc cao hơn nam giới.

Các chuyên gia tâm lý và y tế nhận định, hành vi tích trữ ở người cao tuổi bắt nguồn từ những vấn đề tâm lý sâu sắc. Một trong những yếu tố chính là sự gia tăng “ác cảm mất mát” (loss aversion) khi con người già đi. Đây là xu hướng tâm lý khiến nỗi đau khi mất đi một thứ gì đó có sức mạnh lớn hơn niềm vui khi có được một thứ tương đương. Đối với người cao tuổi, những người trải qua nhiều biến cố và mất mát trong cuộc đời, cảm giác mất an toàn này càng trở nên mạnh mẽ.

Thế hệ lớn tuổi thường trải qua giai đoạn thiếu thốn vật chất, hình thành thói quen giữ lại đồ vật để phòng khi cần. Tuy nhiên, hành vi tích trữ vượt quá mức tằn tiện thông thường. Nó xuất phát từ nỗi sợ hãi mất đi quyền kiểm soát, sự kết nối cảm xúc hoặc ký ức gắn liền với đồ vật. Các vật dụng tích trữ trở thành biểu tượng cho sự an toàn và ổn định của họ.

Các chuyên gia tâm lý thường phân tích các loại đồ vật được tích trữ dựa trên ý nghĩa cảm xúc mà chúng mang lại:. Đầu tiên là những đồ vật được giữ lại với niềm tin rằng chúng sẽ hữu ích trong tương lai, phản ánh nỗi lo lắng về tương lai và mong muốn kiểm soát cuộc sống. Thứ hai là đồ đạc do người khác tặng, chúng tượng trưng cho các mối quan hệ và kỷ niệm, khiến người tích trữ cảm thấy rằng việc vứt bỏ sẽ làm phụ lòng người tặng hoặc cắt đứt mối liên kết. Thứ ba là những kỷ vật cá nhân, đại diện cho một phần bản thân trong quá khứ, che giấu sự hoang mang và lo sợ đánh mất bản sắc cá nhân.

Để giải quyết tình trạng này, điều quan trọng là không nên vội vàng dọn dẹp ngay lập tức. Bước khởi đầu là thấu hiểu tâm lý của người lớn tuổi, tạo môi trường giao tiếp cởi mở để họ chia sẻ về ý nghĩa của từng món đồ. Tiến sĩ tâm lý học Trần Anh Vũ, chuyên gia về lão khoa Trung Quốc, khuyến nghị gia đình nên bắt đầu bằng việc cùng người thân kiểm kê và phân loại đồ đạc. Phân chia chúng thành ba nhóm: vật dụng cần giữ lại, chưa chắc chắn và có thể bỏ đi. Việc này giúp họ có cảm giác được tham gia và kiểm soát quyết định, giảm thiểu sự phản kháng.

Một sai lầm phổ biến là chỉ trích các món đồ bằng những câu nói như “món này chẳng bao giờ dùng đến” hoặc “đồ này để bao nhiêu năm rồi”. Những lời lẽ này dễ khiến người lớn tuổi cảm thấy bị công kích và dựng lên hàng rào phòng thủ.

Thay vào đó, gia đình nên sử dụng những câu nói thể hiện sự thấu hiểu và đồng cảm như “con hiểu những món này rất quan trọng với bố mẹ, mình không cần bỏ đi tất cả” hoặc “con muốn cùng bố mẹ tìm giải pháp để không gian sống thoáng đãng hơn”. Việc cùng hành động thay vì tự ý quyết định sẽ giúp tạo nên bầu không khí hợp tác và giảm căng thẳng.

Giải quyết rối loạn tích trữ là một quá trình lâu dài, đòi hỏi sự kiên nhẫn và thấu hiểu từ gia đình. Mục tiêu không phải là biến không gian thành trống rỗng, mà là giúp người lớn tuổi lấy lại quyền kiểm soát cuộc sống, cải thiện chất lượng sống và duy trì các mối quan hệ gia đình một cách lành mạnh.

Mỹ Ý (Theo Cava)