Thế khó với ông Trump trước điều kiện mở cửa Hormuz của Iran

Iran nêu 6 điều kiện để mở lại eo biển Hormuz, cho thấy họ tự tin vào đòn bẩy chiến lược này và thu hẹp lối thoát của Mỹ khỏi cuộc xung đột.

Iran ngày 8/8 nêu 6 điều kiện với Mỹ để mở lại eo biển Hormuz, gồm ngừng đe dọa, chấm dứt hoạt động quân sự nhằm vào nước này và các đồng minh trong khu vực, gỡ bỏ phong tỏa hàng hải, bồi thường thiệt hại, dỡ các lệnh trừng phạt, đồng thời giải phóng tài sản của Iran đang bị phong tỏa.

Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Mohammad Bagher Zolghadr khẳng định Iran “sẽ không rút lại những yêu cầu trên, bất kể là trong chiến tranh hay đàm phán”, thêm rằng “eo biển Hormuz sẽ không được mở lại nếu Mỹ chưa thay đổi cách hành xử”.

Theo Esfandyar Batmanghelidj, người sáng lập Bourse & Bazaar Foundation, viện nghiên cứu chuyên về ngoại giao kinh tế, trụ sở ở London, mức độ mất niềm tin giữa Iran và Mỹ lớn tới mức Tehran muốn cầm chắc khoản cứu trợ kinh tế đã hứa để tái thiết đất nước rồi mới chịu nhượng lại dù chỉ một phần quyền kiểm soát eo biển.

“Giới chức Iran lo ngại nếu eo biển được mở, Tổng thống Donald Trump sẽ phủi tay bỏ đi mà chẳng còn mặn mà gì giải quyết xung đột”, Batmanghelidj nói. “Họ muốn dùng eo biển làm công cụ ràng buộc để ép ông Trump phải thực thi đầy đủ các điều khoản trong bản ghi nhớ từng ký trước đây”.

Gọng kìm Hormuz và thế khó của ông Trump

Lập trường cứng rắn từ Iran cho thấy lựa chọn rút lui khỏi xung đột của ông Trump đang ngày càng thu hẹp, bình luận viên Alexander Ward từ WSJ nhận xét. “Những bế tắc gần đây trong các cuộc đàm phán là bằng chứng về việc Tehran đã sẵn sàng cho một cuộc chiến kéo dài và tiêu hao”, ông nói thêm.

Mona Yacoubian, giám đốc Chương trình Trung Đông tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) ở Washington, cũng nhận định “các yêu sách của Iran để mở lại eo biển Hormuz đang khiến Tổng thống Mỹ ngày càng khó tạo ra một lối thoát êm đẹp để rút khỏi cuộc xung đột”.

Trong các cuộc đàm phán từ tháng 4, Nhà Trắng luôn đưa ra tối hậu thư rằng Iran không bao giờ được phép sở hữu vũ khí hạt nhân. Tuy nhiên, quá trình đàm phán bế tắc đã khiến Mỹ vài tuần qua phải chuyển trọng tâm sang việc mở lại eo biển Hormuz và gạt vấn đề hạt nhân sang một bên.

Khả năng siết kiểm soát Hormuz của Iran bằng tên lửa và máy bay không người lái (UAV) đã trở thành đòn bẩy đầy uy lực, làm ngưng trệ dòng chảy thương mại qua khu vực và đảo lộn thị trường dầu mỏ thế giới. Ông Trump những tuần qua liên tục khẳng định eo biển đã thông suốt trở lại, song mỗi lần như vậy Iran lại phóng tên lửa hoặc UAV vào tàu hàng, khiến tàu bè qua Hormuz lại tắc nghẽn.

Giờ đây, trong bối cảnh chỉ còn chưa đầy ba tháng nữa là tới cuộc bầu cử giữa kỳ và giá xăng vẫn cao so với thời điểm trước khi chiến sự nổ ra hồi cuối tháng 2, ông Trump đang tìm mọi cách để tuyên bố rằng Mỹ đã giành thắng lợi cuộc chiến. Nhưng những điều kiện kiểu “yêu sách tối đa” mà Iran đưa ra đang khiến nỗ lực này trở thành một thách thức.

“Iran tin rằng ông Trump đang muốn rút lui và chỉ tìm cách mở lại eo biển Hormuz, vì thế họ quyết tung ra đòn rắn”, Gregory Brew, chuyên gia về Iran tại công ty tư vấn Eurasia Group, trụ sở tại New York, cho hay.

Một rào cản lớn khác đối với chính quyền Mỹ là vấn đề tài chính. Iran đang đòi bồi thường chiến tranh hàng tỷ USD, đồng thời yêu cầu một thỏa thuận dỡ phong tỏa tài sản của nước này trên khắp thế giới. Tổng thống Trump từng tuyên bố Nhà Trắng sẽ không đời nào dùng một xu tiền thuế cho Iran, dù vậy thỏa thuận khó có thể thành nếu Mỹ không chịu thỏa hiệp, theo bình luận viên Ward.

Tranh cãi cũng nổ ra quanh việc liệu Mỹ có nên cấp ngoại lệ để Iran bán dầu ra thị trường tự do hay không. Mỹ từng chấp thuận những ngoại lệ này hồi tháng 6 năm ngoái như một phần của thỏa thuận hòa bình tạm thời với Iran. Nhưng thỏa thuận ngừng bắn đã sụp đổ sau khi Iran tấn công tàu hàng ở eo biển, buộc Mỹ phải áp đặt lại các biện pháp trừng phạt đối với hoạt động thương mại dầu mỏ của Iran.

Phó tổng thống Mỹ JD Vance hôm 8/8 cho biết Mỹ “đang tập trung xử lý việc thiết lập một tuyến hàng hải để tàu bè có thể qua lại an toàn hơn” ở eo biển Hormuz.

Tuy nhiên, các quan chức Iran, dù thuộc phe ôn hòa hay cứng rắn, đều khẳng định hiện chưa có triển vọng tái đàm phán với Mỹ.

“Chừng nào Mỹ chưa xử lý các vi phạm đối với bản ghi nhớ và khắc phục những tổn thất đã gây ra, chúng tôi thấy không có khả năng tái khởi động đàm phán”, Ngoại trưởng Abbas Araghchi phát biểu ngày 9/8.

Theo cựu bộ trưởng quốc phòng Mỹ Mark Esper, 6 điều kiện mà Iran đưa ra rõ ràng cho thấy giới lãnh đạo ở Tehran đang ngày càng tự tin với vị thế của mình trong cuộc đối đầu lâu dài với Washington nhờ nắm trong tay đòn bẩy kiểm soát tuyến hàng hải chiến lược Hormuz.

“Họ không hề nao núng trước những lời đe dọa mà đang đi những nước cờ rất chiến lược”, ông nói.

Phản ứng của ông Trump

Cựu chỉ huy NATO James Stavridis cho rằng với những yêu sách đưa ra, Iran đang thể hiện rằng họ ngày càng vững tin vào vị thế của mình và điều này chắc chắn sẽ tạo ra cơn đau đầu cho Tổng thống Trump.

Những yêu cầu mới này “đang thu hẹp đáng kể các lựa chọn của chính quyền Mỹ”, ông Stavridis nói thêm. “Có vẻ như phe cứng rắn đã nắm quyền tại Iran và khả năng đạt được thỏa thuận trong tương lai gần đang giảm dần”.

Trong cuộc phỏng vấn với Axios ngày 9/8, ông Trump tỏ ra không bực bội khi Iran đưa ra loạt điều kiện để mở lại eo biển Hormuz. Tổng thống Mỹ cho biết cách phản ứng của ông là “xử lý vấn đề một cách chừng mực, không ồn ào và đang đàm phán ở mức độ hạn chế với họ”.

Theo ông Trump, tình thế hiện nay không hẳn là không bất lợi cho Iran, bởi nước này đang đối mặt với mức lạm phát cao và đã cạn kiệt ngân sách. Trong khi đó, áp lực về chi phí sinh hoạt ở Mỹ đang giảm nhờ giá dầu hạ nhiệt.

“Mọi thứ luôn có cách giải quyết. Nó giống như một ván cờ vậy”, ông nói. Theo AFP, tuyên bố của Tổng thống Mỹ cho thấy ông đã phát tín hiệu sẵn sàng dùng biện pháp gây áp lực kinh tế với Iran, thay vì ra lệnh thực hiện thêm những cuộc tấn công quân sự, ngay cả khi Iran đưa ra quan điểm cứng rắn.

Vũ Hoàng (Theo CNN, WSJ, AFP, Reuters)