Thực tập sinh Việt xóa mác ‘lao động giá rẻ’ ở Đức

Từng bị bóc lột sức lao động và chèn ép, nhiều người trẻ Việt du học nghề tại Đức vươn lên làm chủ cuộc sống nhờ trang bị ngoại ngữ và kiến thức luật pháp.

7 năm trước, ngày Nguyễn Văn Báu, 19 tuổi, bước vào khách sạn ở thành phố Bad Windsheim, bang Bayern, công việc của anh không phải nghiệp vụ lễ tân, mà là mang bánh mì đến nhà ông chủ hoặc dọn gạch vỡ tại các căn hộ nghỉ dưỡng trong thời dịch.

“Tôi cảm thấy mình như một lao động giá rẻ”, Báu, hiện 26 tuổi, nói.

Tại một bệnh viện ở Leipzig, Thu Trang, 23 tuổi, cũng trải qua giai đoạn đầu khó khăn. “Thấy tôi là người nước ngoài, nhiều đồng nghiệp đùn đẩy việc sai chuyên môn và từ chối hướng dẫn. Khi vắng người, họ lườm nguýt, bắt nạt và gạt cơ hội học tập của tôi”, Trang nói.

Báu và Trang là hai trong số hơn 16.000 học viên Việt Nam du học nghề (Ausbildung) tại Đức, theo Báo cáo Di cư 2024. Nhiều người trong số họ phải tự tìm cách thoát khỏi rào cản tài chính, ngôn ngữ và môi trường làm việc độc hại để xác lập lại vị thế, thay đổi hoàn cảnh của mình.

Phía sau tấm vé học nghề

Năm 2019, gia đình anh Báu chi 7.500 euro (khoảng 220 triệu đồng) cho môi giới và 11.300 euro (hơn 330 triệu đồng) học tiếng, thuê nhà và chứng minh tài chính. “Bố mẹ bảo đó là khoản thừa kế trả trước cho tôi”, Báu nói. “Với một số tiền lớn bỏ ra, thất bại đồng nghĩa hết đường lùi”.

Dù luật quy định doanh nghiệp tiếp nhận lao động phải đào tạo chuyên môn, Báu phải làm việc chân tay với thù lao dưới 5 euro một giờ, bằng một nửa mức lương tối thiểu. Không những thế, ngày nào anh cũng bị chủ mắng nhiếc, miệt thị.

Khi được cảnh báo đang bị bóc lột, Báu bắt đầu tìm hiểu luật. Thông qua công đoàn ngành nhà hàng, anh nộp đơn khởi kiện cơ sở cũ vì ép học viên làm bù vào mùa cao điểm và thắng kiện. Năm 2022, anh chuyển sang khách sạn mới, được học nghề chuẩn hóa.

Một năm sau, Báu tốt nghiệp xuất sắc, lên vị trí trưởng ca và nhận lương gấp ba lần. “Sự thay đổi lớn nhất không nằm ở mức lương, mà ở tư thế làm việc. Tôi không còn là người cam chịu lấp chỗ trống”, anh nói.

Trong khi đó, Thu Trang tự chọn trường trước khi tìm môi giới, theo dự án nhà nước với chi phí trung gian khoảng 4.000 euro (120 triệu đồng). Nhập học tháng 6/2024, cô là sinh viên Việt Nam duy nhất trong lớp điều dưỡng tại Bệnh viện Đại học Leipzig. Ngành học khó nên sau một kỳ, lớp 30 người chỉ còn 15 bám trụ. Trang kể đồng nghiệp nói nhanh, thuật ngữ chuyên ngành dày đặc, những môn như đạo đức y khoa đòi hỏi cô phải học sâu hơn.

Để theo kịp chương trình, cô luôn giữ cuốn sổ tay trong túi áo, ghi chép mọi thuật ngữ, máy móc lạ. Trước mỗi bài học, nữ sinh tra tài liệu tiếng Việt rồi dịch ngược sang tiếng Đức để theo kịp các môn hàn lâm.

“Làm ngành y không thể nhắm mắt làm bừa. Kể cả khi bệnh nhân qua đời, điều dưỡng cũng phải học cách nói, vì chỉ bác sĩ mới được quyền kết luận sinh tử”, cô giải thích.

Khi tiếng Đức đủ vững, cô bắt đầu nói “không” với những yêu cầu đùn đẩy sai quy định. “Tôi học được rằng ở môi trường này, dám lên tiếng mới nhận lại sự tôn trọng”, Trang nói.

Làm chủ cuộc sống

Năm 2024, Báu cùng hai đồng nghiệp mở công ty hỗ trợ người trẻ sang Đức học nghề không thu phí môi giới. Họ nhận kinh phí 5.000 euro từ doanh nghiệp Đức cho mỗi lao động được tuyển dụng và yêu cầu ứng viên có chứng chỉ tiếng Đức B1, hoặc A2 nhưng kỹ năng giao tiếp và xử lý tình huống tốt.

“Chúng tôi chú trọng năng lực thực tế, cách các bạn nghe hiểu và phản ứng khi vấp vấn đề, chứ không tin tưởng hoàn toàn vào bằng cấp”, Báu cho biết.

Thực tế, rào cản ngôn ngữ cũng là nguyên nhân chính đẩy thực tập sinh Việt vào thế yếu. Theo ông Christopher Gnadt – giảng viên Đại học Vechta (Đức) với hơn 10 năm điều hành, tuyển dụng nhân sự cho các viện dưỡng lão – để không biến mình thành lao động yếu thế, người trẻ Việt cần thay đổi hai yếu tố cốt lõi: Ngoại ngữ và tư duy thứ bậc. “Giới chủ Đức không kỳ vọng một nhân viên chỉ biết vâng lời. Sự rụt rè, ngại đặt câu hỏi thường bị đánh giá là thiếu năng lực”, ông cho biết.

Hành trình của Nguyễn Thị Loan, hơn 30 tuổi, điều dưỡng tại bang Nordrhein-Westfalen, là minh chứng cho việc xóa bỏ rào cản ngôn ngữ.

Sinh ra trong một gia đình nghèo ở Sóc Sơn, Hà Nội, cô giành được suất du học nghề ở Đức nhờ thành tích tốt ở trường đại học, với chi phí thấp.

Hiện chị là người hướng dẫn thực hành (Praxisanleiterin) tại bốn cơ sở chăm sóc người cao tuổi, đồng thời điều hành tổng đài hỗ trợ thực tập sinh Việt. Ngoài công việc chính, Loan hỗ trợ chồng tuyển dụng người Việt sang Đức và điều hành đường dây SOS hỗ trợ học viên khi họ gặp vấn đề trong học tập, công việc hoặc hội nhập.

Dù hiện tại có chỗ đứng vững chắc, Loan thừa nhận bản thân từng nếm trải sự phân biệt đối xử vì ngôn ngữ. Những hoài nghi của cấp trên về vốn tiếng Đức từng khiến cô thu mình và nghi ngờ năng lực bản thân. Bước ngoặt chỉ đến khi cô quen chồng mình, giao tiếp nhiều hơn với gia đình anh, phụ huynh và giáo viên bản địa. Cuộc sống của cô mở rộng ra khỏi cộng đồng người Việt. Tiếng Đức khi đó không còn là môn học, mà hòa làm một với đời thực.

Tám năm sau ngày sang Đức, chị Loan không còn là cô gái được đưa sang chỉ để lao động chân tay. “Tôi đã có tiếng nói và quyền tự quyết tương lai. Đó mới là hội nhập thực sự”, chị nói.

Hành trình của Loan cũng là con đường Thu Trang đang theo. Cô đặt mục tiêu sẽ hoàn thành chương trình đào tạo, rồi tính tiếp đến phụ mổ, gây mê hồi sức hoặc trở thành người hướng dẫn thực hành y khoa.

“Quan điểm sống của tôi là một khi đã có mục tiêu thì dù bò cũng phải cố gắng đến đích”, cô nói.

Phan Dương