Khi đứa con bất mãn

Nguyễn Thế Vinh

Nhà văn, dịch giả

Tôi ngồi chờ check-out tại sảnh một khách sạn ở Đồng Hới, cạnh một gia đình ba thế hệ. Đứa trẻ chừng 4 tuổi – đang chạy nhảy khá ồn ã, bỗng bị bà giữ lại – đã nổi cáu: “Bán bà sang Campuchia”.

Tôi nghe thấy giật mình quay lại. Không phải vì tôi nghĩ một đứa trẻ bốn tuổi hiểu hết ý nghĩa câu mình vừa nói. Chính vì nó chưa hiểu nên tôi mới chú ý. Trẻ con nhặt ngôn ngữ từ thế giới xung quanh: bố mẹ, người thân, bạn bè, YouTube, TikTok, những câu đùa, những cuộc trò chuyện mà người lớn tưởng chúng không biết.

Điều khiến tôi suy nghĩ trong câu chuyện xảy ra hai tháng trước chính là phản ứng của người lớn trong gia đình: không ai thấy có gì bất thường.

Mấy ngày nay, giữa vô số tin tức lướt qua trên Facebook, một thông tin khiến tôi liên tục khựng lại: có một nhóm mang cái tên vừa ám ảnh vừa đau đớn – “Con ghét bố mẹ”.

Hôm trước, khi tôi lần đầu nhìn thấy, nhóm có khoảng 40.000 thành viên. Hôm sau, con số đã vượt 100.000; hôm sau nữa đã gần 200.000.

Tìm hiểu kỹ hơn, tôi nhận ra, trong nhóm có không ít phụ huynh, trà trộn cả người bán hàng online, thậm chí những kẻ lừa đảo. Nhưng nội dung chính của các thảo luận vẫn là câu chuyện gia đình, những than phiền về cha mẹ, được diễn đạt bằng nhiều giọng điệu (có xấc xược hỗn hào, có tự ti, có bất lực, đau đớn…).

Tại sao một cái tên nhóm như thế lại thu hút nhiều người tham gia, chủ yếu dưới hình thức ẩn danh. Có bao nhiêu điều bất thường trong gia đình đã tồn tại lâu đến mức trở nên bình thường, cho tới khi nó bất ngờ bùng nổ thành một thứ cảm xúc lệch chuẩn.

Nhiều cha mẹ thực sự vì con. Họ biết con học trường nào, làm ở đâu, lương bao nhiêu, thích ăn gì, mấy giờ đi làm, bao giờ về. Họ dành dụm cả đời mua cho con một căn nhà, vét tiền tiết kiệm cho con đi du học, chăm cháu, giúp việc cho con.

Nhưng khi nói chuyện với những người trẻ, tôi vẫn bắt gặp những tâm trạng:

– “Em không nói chuyện được với bố”.
– “Mẹ em không hiểu đâu”.

Nhiều đứa trẻ đã phát triển một thứ ngôn ngữ đặc biệt để giao tiếp với cha mẹ:

– “Dạ”.
– “Vâng”.
– “Con biết rồi”.
– “Con ổn”.

Bốn mẫu câu ấy duy trì vẻ ngoài yên bình của một gia đình.

Nhưng đằng sau chữ “vâng” có thể là một cuộc nổi loạn ngầm. Đằng sau chữ “dạ” có thể là sự bất lực. Đằng sau “con ổn” có thể là một thế giới đang sụp xuống. Đứa con vẫn ăn cơm cùng bố mẹ, vẫn đi học, đi làm, gửi tiền về, về quê ngày Tết, chụp những bức ảnh gia đình rất đẹp… nhưng họ không còn nói thật với bố mẹ nữa.

Gia đình có thể không tan vỡ bởi ly hôn, bạo lực hay những trận cãi vã. Nhưng ở đó, người cha thường xuyên chế giễu con trai với lý do “để mày mạnh mẽ lên”. Người mẹ vẫn đọc tin nhắn của con gái vì “mẹ đẻ ra mày thì có gì mẹ không được biết”… Tất cả đòi được xí xóa bằng cái cớ: “Bố mẹ làm thế cũng chỉ vì thương con”.

Nhưng yêu thương thật lòng mà không đúng cách vẫn có thể gây tổn thương.

Quyết tâm “làm tất cả vì con” của cha mẹ có thể trở thành món nợ tâm lý mà đứa trẻ mang theo cả đời: phải học ngành bố mẹ muốn, làm công việc bố mẹ cho là ổn định, lấy người bố mẹ thấy phù hợp, sống cuộc đời bố mẹ cho là đúng – bởi phía sau luôn có lời nhắc vô hình: bố mẹ đã hy sinh cả đời…

Khoảng cách thế hệ hôm nay không đơn giản là xung đột giữa đứa con ích kỷ và những ông bố bà mẹ bảo thủ. Hai thế hệ đang nói hai thứ ngôn ngữ khác nhau về tình yêu. Và vì thế, bi kịch càng khó nhận ra.

Hiện tượng những đứa trẻ công khai sự bất mãn với cha mẹ không chỉ xuất hiện ở Việt Nam. Trên các nền tảng như Reddit, Facebook hay TikTok, từ lâu đã hình thành những cộng đồng xoay quanh “cha mẹ độc hại” (toxic parents), “cha mẹ ái kỷ” (narcissistic parents), bạo hành gia đình và đặc biệt là estrangement – sự xa cách, thậm chí cắt đứt quan hệ giữa con cái với cha mẹ.

Bởi vậy, không cần phải hốt hoảng, không cần phải quy kết thành những lo ngại to lớn về đạo đức giới trẻ hay biến nó thành một vấn đề xã hội. “Ghét bố mẹ” – tôi tin – chỉ là cảm xúc bột phát nhất thời của những đứa trẻ đáng thương hoặc nổi loạn. Nhưng có một câu hỏi người lớn không nên né tránh: tại sao con cái có thể kể những điều sâu kín nhất với hàng chục nghìn người xa lạ trên Internet, mà không thể nói với người sinh ra mình?

Khi đó, bất kể ai đúng ai sai, một thất bại nào đó trong giao tiếp gia đình đã xảy ra.

Có lẽ điều người lớn cần làm lúc này không phải là lập tức hỏi: “Bọn trẻ bây giờ làm sao thế?”, càng không thể đơn giản dùng hai chữ “bất hiếu” để đóng cuộc đối thoại. Người lớn cần làm một việc khó hơn rất nhiều: lắng nghe.

Lắng nghe mà không cắt lời. Nghe mà không giảng đạo lý. Nghe cả những điều khiến mình khó chịu. Nghe đứa con nói rằng có những lúc chính mình đã làm nó đau. Lắng nghe đúng lúc còn có thể ngăn kịp những hành động dại dột.

Sự ra đời của một nhóm Facebook có thể là hiện tượng nhất thời nhưng cách đặt tên đó chứa điều cần lắng nghe kỹ: phía sau chữ “ghét” thực sự là gì.

Có khi “con ghét bố mẹ” chỉ là một phản ứng cực đoan để nói: Con đau. Con cô độc. Con mất phương hướng. Con cần bố mẹ hiểu con hơn.

Nguyễn Thế Vinh